خانه / محیط زیست / عوامل مؤثر در تخریب منابع طبیعی
عوامل مؤثر در تخریب منابع طبیعی

عوامل مؤثر در تخریب منابع طبیعی

منابع‌طبیعی، بستر حیات و توسعه پایدار کشور و پشتوانه بخش کشاورزی محسوب می‌شود و نقش آن در تولید و حفظ خاک، تامین غذا، تولید اکسیژن و تلطیف هوا و غیره بر کسی پوشیده نیست و با توجه به مفاهیم توسعه پایدار، این مواهب الهی، میراث گذشتگان ما نیست بلکه امانت نسل‌های بعدی در نزد ماست که می‌بایست بدرستی حفظ شده، توسعه یافته و بهره‌برداری شوند

آموزه‌های گرانقدر دین مبین اسلام و آخرین دستاوردهای علمی و فنی در زمینه مدیریت اصولی و پایدار منابع و افزایش بهره‌وری، حاکی از آن است که می‌بایست حداکثر تلاش جهت استفاده درست و اصولی از این منابع در راه رسیدن به اهداف متعالی و درست (صحیح)، بعمل آید.

با توجه به محدودیت‌های موجود در بخش منابع‌طبیعی و تخریب و خسارات عدیده وارده بدلیل بهره‌برداری بی‌رویه و یا نامناسب و از طرف دیگر شرائط خاص اقتصادی – اجتماعی کشور ایجاب می نماید تا بجای تحمیل فشارهای مضاعف بر بخش منابع‌طبیعی، در سایر بخش‌های کشاورزی، صنعت، خدمات، اکوتوریسم و … سرمایه‌گذاری بیشتری صورت پذیرد. جای تاسف است که بعضاً بهره‌برداری‌های غیراصولی و بیش از توان اکولوژیکی عرصه‌ها، نه تنها سبب تخریب و اتلاف منابع ذیقیمت آب، خاک و پوشش گیاهی (تنوع زیستی) در بالادست حوضه‌های آبخیز می‌شود بلکه سبب اتلاف و تضییع سرمایه‌گذاری‌ها در پایین‌دست می‌گردد که مثال بارز آن پر شدن مخازن سدها از رسوبات (کاهش عمر مفید آنها)، خسارات ناشی از سیل و زمین لغزش بر تاسیسات زیربنایی، راه‌های ارتباطی، مزارع کشاورزی و تاسیسات پرورش آبزیان، شهرها و آبادی‌ها و غیره و همچنین مشکلات عدیده زیست‌محیطی موجود است.

اگر چه چالش‌های جهانی تغییر اقلیم، بیابان‌زایی و به خطر افتادن تنوع‌زیستی و همچنین چالش‌های ملی از قبیل:رشد روزافزون جمعیت، کاهش حاصلخیزی اراضی (کشاورزی، جنگلی و مرتعی) در اثر بهره‌برداری بی‌رویه و غیراصولی، برخی سیاست‌های ناکارآمد در زمینه کشاورزی، گسترش بی‌وقفه بخش صنعت و خدمات، شرائط خاص اقتصادی کشور و ارزش افزوده زمین (که سبب ایجاد انگیزه در رابطه با رانت‌خواری و زمین‌خواری شده است) و از طرف دیگر، لزوم اجرای پروژه‌های عمرانی در راستای توسعه کشور و …، استفاده و بهره‌برداری از اراضی ملی و دولتی را اجتناب‌ناپذیر می‌نماید اما چنانچه سیاستگذاری‌ها و بهره‌برداری‌ها، بصورت شتاب‌زده و بدون توجه به اصول آمایش سرزمین، توان اکولوژیکی و استعداد ذاتی اراضی باشد، نتیجه‌ای جز تشدید روند تخریب و اتلاف سرمایه‌ها ندارد.

منابع‌طبیعی برای همه نسل‌ها در تمام عصرها خلق شده لذا حفظ این منابع برای نسل‌های آینده باید هدفی بزرگ قلمداد شود. از آنجائی‌که بیش از ۸۰ درصد از عرصه کشور تحت پوشش اراضی ملی و دولتی (منابع‌طبیعی) می‌باشد بنابراین حفظ، اصلاح، احیاء، توسعه و بهره‌برداری اصولی از این منابع، مستلزم تغییر نگرش‌ها، تحقق مدیریت جامع و هماهنگ و همچنین توجه به اصول و مبانی رویکردهای جدید نظیر “مشارکت کلیه دست‌اندرکاران” و “توسعه پایدار” می‌باشد.

 چالش‌ها و مشکلات موجود در سطح کشور

· افزایش جمعیت و نرخ بیکاری

· ضرورت اشتغال‌زایی و تامین معیشت مردم

· در اکثر موارد، بهره‌برداری بی‌رویه و خارج از ظرفیت منابع

· افزایش فاصله طبقاتی و افزایش روزافزون جمعیت زیر خط فقر

· سودجویی و زیاده‌طلبی برخی آزمندان

· تمرکز سرمایه‌گذاری در پروژه‌های بزرگ که بعضاً با منافع عام و عدالت اجتماعی، در تعارض است.

· برخی تعارضات موجود بین منافع کوتاه‌مدت و درازمدت که عمدتاً سبب ناپایداری می‌شود.

· تمرکز یا عدم تمرکز روی محصولات خاص که ممکن است با منافع برخی از بهره‌بردارا ن، در تعارض باشد.

· عدم توسعه متوازن و بعضاً کم‌توجهی به مناطق با پتانسیل بالاتر و بازده اقتصادی بیشتر.

· عدم نهادینه شدن مشارکت فعال و عدم تقویت نقش و درک دریافت‌کنندگان خدمات توسعه‌ای و بعضاٌ بروز عکس‌العمل منفی بهره برداران محلی

· عدم پایداری اقدامات انجام شده در مواجهه با شوکهای ناشی از نوسانات اقلیمی، سرمایه‌ای و ناپایداری‌ها

· عدم حاکمیت نگرش جامع و وجود برخی تعارضات بدلیل رویکرد حاکم توسعه بخشی (منابع‌طبیعی، صنعت، کشاورزی، دام، خدمات و …)

· برنامه‌ریزی در ظرف‌های جمعیتی، قومی و سیاسی متأثر از سلایق افراد صاحب نفوذ و عدم امکان ارزیابی درست از شرایط طبیعی خاص کشور

· سطح پایین آگاهی مردم و بهره‌برداران محلی و حتی برخی از مدیران و کارشناسان

· لزوم تغییر ساختارها و نهادهای اجتماعی بخصوص در مورد مسئله مالکیت اراضی

· ناکارآمدی و نقص قوانین و مقررات موجود

· عدم کفایت و نقص در ضوابط و استانداردهای مورد نیاز

· حاکمیت نگرش بخشی‌ در نظام برنامه ریزی و بودجه ریزی کشور بجای جامع‌نگری و نگرش سیستمی

· وجود بوروکراسی اداری پیچیده و محدودکننده

· ضعف ساختار تشکیلاتی و فقدان هماهنگی بین دستگاه‌های اجرائی مختلف فعال در عرصه حوضه آبخیز

· کمبود اعتبارات و تسهیلات در بخش منابع طبیعی و حفاظت از محیط زیست

· معضلات اداری و سیاسی کشور ( پراکندگی پروژه های اجرائی که اثربخشی آنها را کاهش می‌دهد)

 عوامل اصلی تخریب سرزمین

· پایین بودن سطح آگاهی مردم و مسئولین در مورد نقش و اهمیت منابع‌طبیعی و خدمات زیست‌محیطی اکوسیستم‌ها

· روش‌های نادرست بهره‌برداران محلی در زمینه‌های کشاورزی و دامپروری

· نیاز نیازمندان (افراد فقیر و محروم و در حاشیه مانده)

· حرص و طمع آزمندان و سودجویان و رانت‌خواران

· افزایش جمعیت و کمبود منابع

· برخی سیاست‌های نادرست و ناکارآمد

· خلاء‌ها و یا رویهم‌افتادگی‌های برخی قوانین و مقررات

· کمبود ضوابط و استانداردهای فنی مورد نیاز

· چالش‌های زیست‌محیطی جهانی و منطقه‌ای (نظیر تغییر اقلیم، خشکسالی‌های متوالی، بیابان‌زایی، هجوم ریزگردها، به خطر افتادن تنوع زیستی و …)

·  و …

بدیهی است که عوامل تخریب سرزمین، کاهش تنوع زیستی و تغییرات آب و هوایی با یکدیگر ارتباط متقابل داشته و در ایجاد پیامدهای اقتصادی و اجتماعی ناشی از زوال اکوسیستم‌های حیاتی نظیر فقر و محرومیت، نقش بسزایی دارند.

 تجربیات جهانی در زمینه بهره‌برداری اصولی از منابع

· توجه به اهداف توسعه پایدار و مدیریت پایدار سرزمین (Sustainable Land Management-SLM)

· ضرورت ارزیابی زیست محیطی دقیق و صحیح از پروژه‌های عمرانی در دست مطالعه و اجرا

· لزوم مشارکت فعال مردم و بهره‌برداران محلی در کلیه مراحل طراحی و اجرا و بهره‌برداری از پروژه‌ها

· تاکید بر پایش و ارزشیابی پروژه‌ها با رویکرد مشارکتی

· ضرورت جامع‌نگری، هماهنگی، نگرش سیستمی، کل‌نگری و …

· تبعیت از نظام برنامه‌ریزی و مدیریت نتیجه‌محور (RBM) Result Based Management

روش کار جهت تحقق مدیریت جامع:
· آسیب‌شناسی و ریشه‌یابی مسائل و مشکلات موجود
· شناسایی اهداف و برنامه‌های مشترک دستگاه‌های ذیربط (دولتی و غیردولتی) در سطوح مختلف ملی، استانی و شهرستانی
· آشنایی با دغدغه ها و چالش‌های یکدیگر و ارتقاء درک و برداشت مشترک از اولویت‌های کاری سایر دستگاه‌ها
· تحلیل SWOT و بررسی مزیت‌های نسبی موجود
· تعریف نقش و مسئولیت هر دستگاه (دست اندرکار) به طور روشن و شفاف جهت افزایش اثربخشی اقدامات اجرایی
· ایجاد ظرفیت‌های سازمانی و ساختاری مورد نیاز در زمینه ارائه راهکارهای مشارکتی، انجام کار گروهی، فنون مذاکره و نحوه حل تعارضات
· ارتقاء ارتباطات موثر و ایجاد هماهنگی و همگرایی بیشترجمع بندی و نتیجه گیری:با توجه به این که سه عامل عمده در تخریب منابع‌طبیعی در ایران عبارتند از:۱- کم اطلاعی و ناآگاهی بهره برداران محلی ۲- نیاز نیازمندان (افراد کم درآمد و محرومین) ۳- حرص و طمع آزمندان، بنابراین تحقق “اصول و مبانی توسعه پایدار (که علاوه بر ملاحظات اقتصادی به ملاحظات اجتماعی – فرهنگی، زیست محیطی و حکمرانی خوب، تاکید دارد) می تواند نقش بسزایی در حفاظت و صیانت از این منابع ذیقیمت و حیاتی داشته باشد.با توجه به گستردگی و پیچیدگی های موجود، مطمئناً سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور، به تنهایی قادر به حل این مشکلات و معضلات نخواهد بود. امید است عزمی ملی جهت تحقق انسجام سازمانی، هماهنگی بین بخشی و همکاری همه دستگاه های سیاستگزاری، برنامه ریزی، اجرایی و نظارتی در حفظ، اصلاح، احیاء ، توسعه و بهره برداری اصولی از این منابع، ایجاد گردد.

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا