سیل

سیل

سیل چیست ؟

در خلال یا پس از یک بارندگی شدید و ممتد یاآب شدن بر فها و تکه یخ های بزرگ و یا طغیان  رودخانه ها مقدار دبی رودخانه به سرعت افزایش یافته ویا مقدار،آب جاری در حوزه از ظرفیت نگهداری آب در یک آبخیز تجاوز می نماید و در نتیجه آب از بستر عادی خود به صورت رواناب سرریز کرده و به مناطق پایاب انتقال می یابد و در زمین های پست و مناطق اطراف را در بر می گیرد که به این جریان عظیم سیل گفته می شود.

علل وقوع سیل

عوامل متعددی در بروز سیل دخالت دارندکه در زیر به مواردی از آن اشاره میشود

۱- تجاوز به حریم و بستر رودخانه ها

۲- گاهی بارندگی  های خارج از فصل بارندگی (مانند بارندگی تابستانی ) باعث سیل می شوند. در تابستان رودخانه ها به علت های گوناگون مانند ذوب برفها وغیره پر آب هستند و دیگر اینکه به علت گرم بودن خاک واختفای هوای گرم مرطوب در حفره های خاک، باران شدید تابستانی که به صورت رگبار می باشد نمی تواند در روزنه خاک نفوذ کند و ناچارا جاری می شود و سیل و طغیان را به وجود می آورد.

۳- نبود یا کمبود پوشش گیاهی: از بین بردن پوشش گیاهی منطقه در اثر عدم تعادل بین داشت و برداشت مراتع و تخریب جنگل ها که باعث کم شدن فرصت کا فی برای نفوذ آب به اعماق خاک می شود ودر نتیجه باعث از هم پاشیدن خاک به ویژه در مناطق پر شیب شده و موجب شسته شدن سریع خاک های منطقه و ایجاد رواناب های شدید و گل آلود و در نهایت سیل می شو ند.

۴- بالا آمدن سطح آب های زیر زمینی ناشی از نفوذ مقادیر زیادی آب به آبخوانها به ویژه آبخوانهای نسبتا کم عمق و یا با قابلیت کم.

۵- جنس خاک: هر چقدر کود حیوانی،مواد گیاهی و هو موس بیشتر باشد آب بیشتری در آن نفوذ می کند  و هر چقدر رس بیشتر، آب کمتر نفوذ میکند، بنابر این در اراضی با خاک رسی و چسپنده و فقیر از لحاظ کود،پوشش گیاهی و هو موس به خصوص در مناطق شیبدار سیل ایجاد میگردد. دانه های باران بر اثر ضربه به خاک با عث به هم فشرده شدن و چسپندگی لایه سطح رویی خاک شده و از قدرت جذب خاک و نفوذ آب در عمق می کاهد و به همین علت آب بارندگی در خاک نفوذ نکرده و جاری می شود و در همین حال شدت ضربات باران باعث حرکت دانه‎های خاک شده و این دانه‎ها را همراه خود به حرکت در می‎آورد و معلق شدن این ذرات خاک باعث زیاد شدن حجم آب جاری شده می‎گرد

۶- ذوب سریع برف هاو یخ ها: برفها در کو هها در فصل بهار به تدریج ذوب شده و گاهی با بارندگی های شدید این فصل توأم شده و طغیان رودخانه ها را سبب شده و سیل را به وجود می آورد.

۷- شکسته شدن سدهای یخی: وقتی رودخانه ها مقدار زیادی یخ از مناطق کوهستانی می آورد پس از کاهش سرعت جریان یخ ها به هم پیوسته،اولین شبکه یخی را تشکیل می دهند و با پیوستن دیگر یخ ها به صورت دیوارهای در شکاف دره ها گیر کرده و سد یخی را به وجود می آورد.

شکسته شدن این دیواره بر اثر گر ما و یا فشار با عث سرریز شدن آب جمع شده در پشت آن به مناطق زیر دست آن خواهد شد.

۸- رانش زمین در حاشیه رود خانه ها، استخر ها و مخازنی که نسبت به زمینهای اطراف در ارتفاع بالاتری قرار دارند باعث جاری شدن آب آنها به سمت منا طق زیر دست شده و آنها را در بر میگیرد.

۹- تبدیل مراتع به اراضی کشاورزی، شخم زدن اراضی کشاورزی در جهت شیب که باعث عدم نفوذ آب به داخل خاک شده و سیل جاری می شود.

۱۰- بالا آمدن سطح آب در یا ها و در یاچه ها: در یک موج مدی توده عظیمی از آب دریا که گاها ۶تا ۹ متر ارتفاع دارد. ناحیه گسترده ای از زمین سا حلی راکه ممکن است حد آن به ۸۰تا ۱۰۰ متر برسد را فرا می گیرد اغلب این امواج مد دریا در اثر زلزله های زیر دریایی اتفاق می افتدو  ولی گاهی به دنبال طو فان نیز حادث می شوند.

خسارت های سیل

خسارت های سیل بر دو قسم هستند

الف – خسارت های مالی: تخریب جاده ها، پل ها، زمین های کشاورزی، مراتع و جنگل ها ،چا ه ها و قنات ها و تخریب بند های سیل گیر، تخریب منازل مسکونی،ازیاد بیماری و ناقلین مالاریا،آلودگی آب ها،از بین رفتن محصولات و حیوانات اهلی (سوء تغذیه)، آسیب به مکان های بهداشتی و ارتباطی (تیرهای برق و تلفن) و تأسیسات آبرسانی شهری وروستایی و همچنین تأسیسات آبیاری کشاورزی از جمله خسارت های مالی ناشی از سیل می باشد.

ب- خسارت های جانی: صد مات وارده به بعضی از تأسیسات مانند مناطق مسکونی و مخازن سوختی مثل بنزین،نفت و گاز و سیستم های برق رسانی گاها آتش سوزی را در بر داردو بسیاری از موارد مشابه دیگر که موجب مرگ و میر فراوان و تعداد محدود تری مجروح می گردد.علل عمده بیماری و مرگ ها اصولا در اثر غرق شدن،برق گرفتگی،عفونت های تنفسی،حیوان گزیدگی و زخم ها در بین ضعیف ترین افراد جامعه اتفاق می افتد.

راه های پیشگیری از سیل

۱- حفظ و گسترش پوشش گیاهی:

بهترین و ارزانترین روش می باشد در واقع با حفاظت بیو لو ژیکی و عدم کاشت درخت در کنار رودخانه ها و ایجاد پوشش گیا هی و جنگل ها برای کم کردن سرعت قطرات باران و فرصت کافی برای نفوذ و تغذیه سفره های زیر زمینی می باشد.

۲- ایجادو ساخت سد ها و آب بند ها :

برای کم کردن سرعت حرکت آب های جاری و ذخیره و انباشت آب که می توان در تولید برق و آبیاری از آن استفاده کرد

۳- ایجاد شیارهای به روی زمین های شیبدار:

این شیارها در خلاف جهت شیب برای تجمع آب وگا ها توأم با عملیات بیو لوژیکی مانند کاشت نهال و بوته احداث می گردد،در این زمینه بایدعمق گودال و شیارونهال مورد نظر باید بامیزان  بارندگی منطقه متناسب باشد.

۴- رعایت اصول و ضوابط مهندسی رودخانه در احداث پل ها مطابق استاندارد.

۵- اصلاح بستر رودخانه ها از طرق مختلف:

الف: عریض کردن بستر رودخانه ها

ب: عمیق کردن رودخانه از طریق لایروبی انباشته های طبیعی و غیر طبیعی

ت: تسطیح رودخانه ها

ث: اصلاح مسیر برای کم کردن طول رودخانه

۶- پخش سیلاب ذر زمین های اطراف:

پخش آب در زمین های قابل نفوذ برای تغذیه سفره های آب زیرزمینی به صورت طبیعی و همچنین زیاد شدن و گسترش پوشش گیاهی

۷- ثبت آمار و خسارت های سیل و یکنواخت سازی آمار و اطلاعات در ایستگاههای مختلف برای تحلیل علل بروز وتشدید سیل و برآورد دوره بازگشت و احتمال وقوع دوباره آن وچگونگی مقابله و کاش خسارت در حین و قوع سیل.

علل وقوع سیل در ایران

در کشور ایران، تنوع آب و هوایی و شرایط خاص جغرافیایی؛ زمینه پیدایش و شکل گیری انواع بلایای طبیعی را فراهم ساخته است. قرار گرفتن شهر ها و روستاهای ایران در مناطق کوهپایه ای، از میان رفتن پوشش گیاهی، رعایت نکردن حریم امنیتی رودخانه هایی که غالبا از میان و یا کنار شهرها می گذرند، ساخت و ساز های بی رویه در مسیر رودخانه ها، زیر کشت بردن اراضی کنار رودخانه ها و سایر عوامل مشابه، از دلایل اصلی وقوع جریان های سیلاب می باشد.

به عنوان مثال : خانه سازی در حریم رودخانه ها، آن هم با مصالح نا مناسب علت اصلی خسارات سیل در بسیاری از شهرهای کشور بوده است.

 

  • عرصه های در معرض تهدید سیل در کشور
جاده قنات اراضی زراعی (باغات ،اراضی آبی ودیم در دشتها وحاشیه رود خانه ها) آبادیهای واقع در معرض تهدید سیل شهر های واقع در معرض سیل
کیلومتر رشته درصد هکتار درصد تعداد درصد تعداد
۵۰۰۰۰ ۲۰۰۰۰ ۸/۳ ۱/۰۰۰/۰۰۰ ۱۲/۷ ۸۶۵۰ ۴۱/۵ ۲۵۵

 

 

  • ارزیابی وضعیت سیل خیزی کشور
سیل خیزی کم ۴۹/۱۴(میلیون هکتار)۵۴درصد ۹۱میلیون هکتار

۵۵/۵ درصد مساحت کشور

مساحت مناطق سیل خیز کشور
سیل خیزی متوسط ۱۰/۰۱(میلیون هکتار)۱۱درصد
سیل خیزی زیاد ۳۰/۰۳(میلیون هکتار)۲۳درصد
سیل خیزی خیلی زیاد ۱/۸۲(میلیون هکتار)۲درصد

بررسی سیل های تاریخی کشور

در ایران گرچه در بسیاری از نقاط بارندگی کم است اما در مناطقی ممکن است درصد بالایی از  بارندگی سالیانه در یک شبانه روز رخ دهد. همین عامل به همراه شیب های تند کوهستانی البرز و زاگرس – که شهر های ما را در دامنه خود جای داده اند- باعث شده است که بروز سیل یکی از نگرانی های عمده – تقریبا در تمام فصول سال – باشد.

سیل در ایران به دلایل ویژگی های زمین شناسی و تخریب های زیست محیطی بسیار آلوده بوده و گل و لای زیادی به همراه دارد. به این علت، اغلب سیل ها در ایران، خسارات زیادی وارد می کنند.

طبق گزارشهای طرح ملی آمادگی و کنترل سوانح طبیعی کشور ایران در ۲۵ سال گذشته با ۹۶۷ سیل روبرو بوده که از میان ۱۱۷ سیل بسیار مهم و یا خسارات و تلفات فراوان همراه بوده است. طی این سالها به طور متوسط با ۳۹ سیل در سال، ۹۱۶ میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان به کشور خسارت وارد شده است که متوسط خسارت سالانه ۳۶ میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان بوده است.

بررسی های انجام شده توسط ستاد حوادث غیر مترقبه نشان می دهد که ۱۸۹۰ مورد سیل در فاصله سال های ۱۳۳۱ تا سال ۱۳۷۰ گزارش شده است.

 

 

خلاصه نتایج مطالعات خسارات ناشی از سیل های مهم کشور در سال های ۷۰-۳۱

دهه تعداد شهر تعداد حوادث سیل خانه (باب) دام (رأس) پل (دهانه) مزرعه (هکتار) راه (کیلومتر) کشته (نفر) مجروح (نفر) خسارت میلیون ریال
۴۱-۳۱ ۱۰۱ ۱۹۱ ۳۱۹۳۸ ۳۳۰۷۵ ۷۸ ۹۰۶۵ ۸۸۵ ۶۳۷۲ ۷۶ ۱۳۳۶۳۷
۵۰-۴۱ ۱۳۱ ۲۵۱ ۳۵۳۹۳ ۴۵۱۵۷ ۶۴۸ ۱۴۶۲۸ ۱۱۵۷ ۶۹۴ ۲۵۳ ۱۴۷۸۶۰
۶۰-۵۱ ۱۵۴ ۴۴۱ ۴۳۹۳۲ ۷۳۸۱۳ ۹۷ ۸۰۵۷۳ ۸۵۳ ۸۶۷ ۱۶۱ ۲۷۲۵۰۵
۷۰-۶۱ ۲۳۹ ۱۰۰۷ ۶۵۷۶۹ ۲۳۳۰۰۳ ۵۷۲۴ ۱۴۹۲۱۷ ۱۵۲۹۰ ۲۶۳۹ ۱۵۱۶ ۶۸۶۶۷۴
جمع کل ۲۸۱ ۱۸۹۰ ۱۷۷۰۳۲ ۳۸۴۰۴۷ ۶۵۴۷ ۲۵۳۴۸۳ ۱۸۱۸۵ ۱۰۵۷۲ ۳۰۰۵ ۱۲۴۰۶۷۶

 

 

نمودار- مقایسه تعداد حوادث سیل در سال های ۷۰-۳۱

 

 

نمودار- مقایسه تعداد نفرات کشته شده سیل در سال های ۷۰-۳۱

 

 

نمودار- مقایسه خسارات ناشی از سیل در سال های ۷۰-۳۱  به میلیون ریال

 

 

خلاصه گزارش حوادث سیل در سالهای ۱۳۷۰-۱۳۳۱

ردیف      استانها تعداد شهر تعداد حوادث سیل خانه (باب) قنات (رشته) دام (راس) پل (دهانه) مزرعه (هکتار) را ه (کیلومتر) کشته (نفر) مجروح (نفر) خسارت میلیون ریال
۱ آذربایجان شرقی ۱۰ ۷۹ ۳۰۳۴ ۳ ۳۴۶۸ ۲۹ ۸۲۰ ۳۱۳۵ ۲۷۴ ۱۹ ۴۸۲۸۶
۲ آذربایجان غربی ۱۳ ۷۶ ۱۱۹۴۲ ۱۰ ۶۳۸۶ ۶۰۵ ۷۸۲۰ ۳۶۸ ۱۱۸ ۶۹ ۵۴۸۶۱
۳ اردبیل ۴ ۲۶ ۱۴۳۰ ۰ ۴۲۹۲ ۴ ۳۲۰ ۴۵ ۱۲۸ ۲۶ ۵۵۴۱
۴ اصفهان ۲۳ ۹۶ ۱۰۸۵۶ ۵۷۶ ۳۸۲۶۱ ۷۹ ۸۶۰۶ ۲۶۶۸ ۲۴۰۱ ۳۹۳ ۸۷۸۶۷
۵ ایلام ۷ ۳۳ ۱۷۴۱ ۰ ۱۱۲۸۹ ۱۰۶ ۳۵۰۹ ۷۶ ۲۱ ۵۶ ۱۰۸۸۷
۶ بوشهر ۱۱ ۸۷ ۹۳۶۲ ۳۲ ۱۳۴۲۳ ۱۱۴ ۱۱۴۲۰۵ ۳۳۸ ۲۶۵ ۰ ۳۴۲۶۴
۷ تهران ۱۱ ۱۱۳ ۴۵۶۸ ۵۶ ۱۶۷۴۹ ۴۱ ۷۷۳۵ ۲۵۰ ۳۰۱۷ ۷۷۱ ۳۰۱۴۸
۸ چهارمحال بختیاری ۳ ۱۷ ۸۵۰۰ ۵ ۳۳۸۰ ۱ ۱۳۰۰ ۲۸۵ ۳۹ ۹۴ ۳۱۰۶۳
۹ خراسان ۳۵ ۳۰۰ ۲۰۱۴۸ ۷۶۴ ۱۷۱۸۸ ۹۵ ۵۵۲۶۵ ۸۲۶ ۵۸۰ ۱۶۲ ۱۶۶۰۷۳
۱۰ خوزستان ۲۲ ۱۳۴ ۲۰۴۵۹ ۲۱ ۲۵۲۷۰ ۷۲ ۵۴۳۰۲ ۵۰۶ ۲۸۱ ۵۱ ۱۵۰۷۶۸
۱۱ زنجان ۳ ۲۹ ۱۱۳۰ ۳ ۹۸۴۵ ۵ ۳۴۵ ۱ ۵۰ ۳ ۴۴۷۷
۱۲ سمنان ۶ ۶۶ ۶۱۴۰ ۱۶۵ ۳۵۸۰۸ ۵۷ ۳۹۹۵ ۳۲۹ ۷۵ ۹۳ ۳۲۹۷۳
۱۳ سیستان و بلوچستان ۹ ۶۶ ۱۱۴۹۱ ۶۹۳ ۱۰۲۹۳۵ ۰ ۶۵۰۴۴ ۱۳۲۰ ۳۷۲ ۳۸ ۱۶۳۴۲۱
۱۴ فارس ۲۱ ۹۱ ۱۶۷۷۹ ۳۴۲ ۴۲۴۱۲ ۴۸۸۷ ۱۹۹۲۷ ۹۶۶ ۱۳۸۴ ۴۲ ۱۱۸۶۱۸
۱۵ کردستان ۶ ۳۷ ۵۹۳ ۰ ۱۰۰ ۲ ۴۰ ۳۰ ۲۲ ۰ ۲۲۱۲
۱۶ کرمان ۱۳ ۱۱۷ ۱۲۱۲۶ ۱۲۱۸ ۲۹۲۶۶ ۳۱ ۷۹۸۶۰۵ ۴۴۵۸ ۲۹۳ ۷ ۱۲۱۷۱۱
۱۷ کرمانشاه ۸ ۲۱ ۹۶۶۷ ۳ ۹۳۸ ۳۵ ۴۶۸۵ ۵۲۵ ۸۳ ۵۸ ۴۲۵۴۵
۱۸ کهکیلویه وبویراحمد ۳ ۵۰ ۶۹۴۳ ۳۰۸ ۳۵۴۰ ۱۵۷ ۱۶۵۰ ۳۲۹ ۲۸ ۰ ۳۱۴۷۷
۱۹ گیلان ۱۵ ۵۷ ۲۷۶۶ ۰ ۹۶۰ ۱۴ ۶۹۰ ۱۱۰ ۱۰ ۰ ۱۰۷۵۷
۲۰ لرستان ۸ ۸۲ ۲۷۱۹ ۳۶ ۲۳۰۳ ۶۳ ۱۱۴۲ ۳۵۱ ۳۶۸ ۲ ۱۴۹۹۱
۲۱ مازندران ۲۶ ۱۲۷ ۴۰۰۶ ۰ ۶۴۷۳ ۵۹ ۳۶۰۱ ۳۷ ۱۳۰ ۷ ۱۸۴۲۳
۲۲ مرکزی ۵ ۳۵ ۵۱۲۴ ۱۲ ۱۳۳۳۱۰ ۳ ۲۰۰ ۵۹ ۸۶ ۴۹ ۱۷۲۴۱
۲۳ هرمزگان ۳ ۳۳ ۱۰۳۷ ۰ ۱۳۱۰ ۷ ۶۰ ۱۰ ۳۸ ۰ ۳۴۱۴
۲۴ همدان ۶ ۸۱ ۳۳۶۶ ۲۴ ۴۲۱۰ ۴۱ ۳۹۵۳ ۳۴۵ ۶۲ ۶۰ ۲۱۲۰۷
۲۵ یزد ۶ ۳۷ ۱۰۰۵ ۱۱۳ ۱۸۳۰ ۳۹ ۳۴۴ ۹۹۸ ۴۲۶ ۶ ۱۷۴۴۹
۲۶ جمع کل ۲۸۱ ۱۸۹۰ ۱۷۷۰۳۲ ۴۳۸۳ ۳۸۴۰۴۷ ۶۵۴۷ ۲۵۳۴۸۳ ۱۸۱۸۵ ۱۰۵۷۲ ۲۰۰۵ ۱۲۴۰۶۷۶

 

و همچنین در طی بررسی های انجام شده نشان می دهد که در سال ۱۳۷۱، ۳۰۴ مورد سیل مهم اتفاق افتاده که خسارت مالی ناشی از آن ها متجاوز از ۹۰۰ میلیارد ریال بوده است.

همچنین می توان به سیل مورخ ۹/۵/۱۳۷۷ ما سوله اشاره کرد که بر اثر آن ۳۰ نفر کشته، ۲۰ نفر مفقود، ۵۰دستگاه وسیله نقلیه و ۶ دهانه پل وبسیاری ساختمان و مناطق مسکونی ، تأسیسات برق رسانی و آبرسانی،ارتباطی و… خسارت دیدند.

و در سال ۱۳۷۳ که در رودخانه کرخه بزرگترین سیلاب خود را داشت و حجم آن ۲/۱ میلیارد متر مکعب بر آورد شد.

سیل مرداد ماه ۱۳۸۰ در استان گلستان بیش از ۴۱ میلیارد تو مان خسارت به بار آورد

بر اساس اعلام نظر ستاد حوادث غیر مترقبه استان گلستان: این سیل بیش از ۴۱ میلیارد تومان خسارت مالی در روستا های بخش چشمه ساران آذر شهر به دنبال داشته است و هچنین خسارات وارده بر پل ها و جاده ها بر اثر این سیل بیش از ۳۴ میلیارد تومان برآورده شده است.

بر اساس گزارشات اعلام شده:در حدود ۲۹۲ واحد مسکونی بر اثر این سیل آسیب دیده اند بیشتر آن تا ۸۰ در صد تخریب شده اندکه ۲ میلیارد و۳۰۰ تومان خسارت در پی داشته است.

در زمینه خسارات وارده در بخش کشاورزی و دامپروری باید گفت: که به نقل ستاد حوادث غیر مترقبه، ۶۰۰ هکتار از اراضی شالیزاری منطقه، ۱۰۰ هکتار از باغات در بخش کشاورزی و ۴۲۵ راس دام تلف شدندکه جمعا ۲ میلیارد و ۵۰۰ تومان خسارت به این بخش ها وارد کرده است. و در سایر بخش ها در حدود ۲ میلیاردو ۸۰۹ میلیون خسارت در بر داشته است.

سیل مرداد ۱۳۸۰ در سال های اخیر نیز با شدت و ضعف تکرار شده و نظیر آن سیل سوم مرداد امسال می باشد که باز هم منجر به خسارات زیادی شد.

درسالهای اخیر با تمهیداتی که از سوی مسئولین امر به ویژه در بخش آبخیزداری صورت گرفته است امید می رود با ترویج نحوه صحیح بهربرداری از منابع طبیعی با توجه به استعداد وقابلیت آنها، بررسی اطلاعات و آمار سیل های گذشته در حوضه های مختلف، بررسی توزیع فصلی سیل های مهم اتفاق افتاده،  تحلیل آماری هریک از این سیل هاو محاسبه دوره برگشت هر یک به خصوص سیل های بزرگ ودر نهایت تهیه یک مدل برای پیش بینی و هشدار سیل میزان خسارات ناشی از سیل به حداقل مقدار خود برسد.

 

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا