خانه / جنگلداری -درخت شناسی / اسرار جنگل حرا
اسرار جنگل حرا

اسرار جنگل حرا

قصه شور حیات

روایتی از همزیستی درخت و آب و نمک
در میان جزر و مدهای بسیار امواج خلیج فارس، رؤیای سبزی جان گرفته که رازهای بسیار با خود دارد؛ نوعی از درختان «مانگرو» که در ایران به آنها «حرا» می گویند اما این سرسبزی چهار فصل، چگونه با طعم بسیار شور دریا کنار می آید؟ این همان نکته ای است که درختان حرا را به یکی از اعجاب انگیزترین گیاهان تبدیل کرده و چیزی تا ثبت آنها در یونسکو به عنوان میراث جهانی باقی نمانده است؛ درختانی که با به کارگیری روش های منحصر به فردشان، آب شور دریا را به مایه حیات تبدیل می کنند. گیاهان مانگرو در جهان ۶۳ گونه اند که دو گونه از آن ها در ایران و در ساحل خلیج فارس وجود دارند؛ حرا و چندل. از چندل های ایران چیزی زیادی باقی نمانده و بهترین آن ها را می توان در جنوب شهر «سیریک» در استان هرمزگان پیدا کرد. یکی از مهم ترین رویشگاه های طبیعی حرا در ایران جزیره قشم است. این جنگل ها در حوالی این جزیره، بندر پل، جزیره هرمز و بندر خمیر به چشم می خوردند و در بوشهر به پایان می رسند. جنگل های حرا نه فقط برای خود که برای بسیاری از گونه های جانوری حیات ایجاد کرده و آبراهه هایش با پرندگان زیبا و طبیعت بکر وحشی اش جزو منابع دیدنی ایران هستند.
حرا منبع زندگی است. این را با یک نظر دیدن آن هم به راحتی می شود فهمید. این زیستگاه سبز که از شوری نمک دریا برای خود زندگی ساخته، محل زندگی موجودات کف زی همچون بی مهرگان، دو کفه ای ها، صدف ها و کرم هاست؛ زنجیره ای غذایی که مقدمه داستان حیات جانوری در میان این شاخه های سبز تو در تو است. جنگل های حرا محل زندگی نزدیک به ۹۰ گونه ماهی است و در ریشه آن ها چهار گونه میگوی شناخته شده زندگی می کنند. به گفته «افشین دانه کار» ــ استاد دانشگاه تهران ــ این جنگل ها در قشم زیستگاه بیش از ۱۱۰ گونه پرندگان هستند که هریک به نوعی به آن وابسته اند. حدود ۱/۳ درصد پرندگان و ۲۵ درصد پرندگان ایران در این جنگل ها در جمعیتی بین ۳۰ تا ۵۰ هزار دیده شده اند. بعضی از این پرندگان بومی هستند و بعضی هم بعد از بال زدن های بسیار از سرزمین های شمالی از سمت روسیه خود را به پناهگاه های حرا می رسانند اما حرا چگونه توانسته خود را با محیط شور دریا وفق دهد و حیاتی چنین اعجاب انگیز به وجود آورد؟

ta5821

در میان شوری دریا

«حرا هرگز شوری را نمی نوشد.» این نکته اصلی است، همان نکته ای که این درختان سرسبز را پا برجا نگه داشته.
آن ها نمک دریا را تصفیه کرده و تنها آب شیرین آن را استفاده می کنند. افشین دانه کار یکی از روش هایی را که درختان حرا برای شیرین کردن آب شور دریا به کار می برند «فیلتر کردن» شوری ها در حد بسیار بالا می داند؛ «ریشه ها نخستین خط دفاعی حرا در مقابل دانه های نمک هستند. حرا با یک فشار منفی در آوند و ایجاد یک قدرت مکش از طریق ریشه، آب را بدون نمک وارد بدن خود می کند، چون مولکول آب کوچک تر از آب و نمک است.» دانه کار توضیح می دهد که در این روش حرا بخش بسیار زیادی از آب را به صورت آب شیرین خالص وارد بدن خود می کند. البته باز هم ممکن است مقداری نمک وارد بدن حرا شود اما این گیاه در مبارزه با شوری، روش دیگری را انتخاب می کند؛ «این درخت از غدد نمکی زیر سطح برگ های خود کمک می گیرد تا نمک وارد شده به بدن را خیلی سریع خارج کند. این روش یکی از فعال ترین سیستم ها برای خروج نمک های مزاحم از بدن حراهاست.» جالب است که این غدد نمکی هنگام ظهر زیر سطح برگ قطرات کوچکی را تشکیل می دهند که به تدریج با تبخیر قطرات آب بسیار شور، بلورهای نمک شکل می گیرند،منظره ای که به سادگی می توان در ظهر به تماشایش نشست.
این همه ماجرا نیست و هنوز حرا برای مبارزه با شوری راهکارهای دیگری هم دارد. آن طور که دانه کار می گوید: «حرا از طریق فشار«اسمزی» از حدر رفتن آب بدنش جلوگیری می کند.» اسمز اتفاقی است که هنگام رویارویی دو مایع با غلظت های متفاوت اتفاق می افتد و در آن مایع با غلظت کمتر وارد مایع با غلظت بیشتر می شود و آن را رقیق تر می کند و فشار اسمزی در نتیجه وجود این اختلاف غلظت به وجود می آید؛ «از سوی دیگر حرا نمکی را که وارد بدنش می شود به شاخه های بسیار جوان می فرستد تا آن ها بتوانند فشار اسمزی بدن خود را تنظیم کنند و تا حدودی با محیط شور آشنا شوند.» اما شوری دریا سمج تر از آن است که فکر می کنید. حرا باز هم باید چاره دیگری پیدا کند. به این ترتیب بخشی از نمک وارد شده به بدن را به اندام های پیر می فرستد تا در فصل خزان از گیاه خارج شوند. به این صورت حرا با راهکارهایی منحصربه فرد، آب شور دریا را در کام خود شیرین می کند. حرا عرصه ای است برای زیبایی ها. بهار که از نیمه می گذرد، روی دیگری از زیبایی های حرا، ظهور می کند.

ta5822

چتری برای بهار

عطر ملایم شکوفه ها، نوید زیباترین روزهای حرا را می دهد. خردادماه چتری از شکوفه های زرد تاج حرا را دربرمی گیرد. گل زرد و براق حرا، خوشه ای کوچک و پر از شهد دارد. چهار گلبرگ آن همیشه به نظر خیس و مرطوب می رسد. انبوه زنبورهای عسل وحشی در سراسر زمان شکوفایی حرا بر فراز این جنگل وسیع، مهمان این خوان رنگین هستند. گل ها زیر آفتاب داغ تابستان، میوه می شوند. میوه های بادامی شکل و کوچک حرا، خوب که می رسند، چروک می شوند و برگچه های اولیه شان آماده باز شدن می شوند. بعد از پایه مادر جدا شده و در گل ولای پای درختان فرو می روند و نهال های جدیدی را به وجود می آورند. به همین دلیل آن ها را شبه زنده زا می گویند. زمان بذرگیری حرا نیمه دوم مرداد تا نیمه اول شهریورماه است. ۹۰ درصد از بذرهای حرا اگر شرایط مناسبی داشته باشند، در فاصله ۱۰ تا ۱۵ روز جوانه می زنند و در دو تا سه سال رشد می کنند و به ارتفاع یک تا یک و نیم متر می رسند. بذر درخت «چندل»، مثل بذر حرا قدرت تحمل شوری را ندارد. برای همین روی پایه مادر جوانه می زند و ریشه و ساقه را تولید می کند.گیاه نو، کمی از نمک وارد شده به بدن مادر را می چشد و با راه و رسم کنار آمدن با این شوری آشنا می شود. آن وقت از تنه مادر جدا می شود و خود زندگی تازه ای را آغاز می کند. برای همین به این درخت ها «زنده زا» و به درخت حرا «شبه زنده زا» می گویند.
درختان حرا در ایران خیلی بلند قامت نیستند. بر خلاف درختان حرای ایران، ارتفاع درختان اندونزی و برزیل که در منطقه حاره ای قرار دارند به ۳۰ تا ۴۰ متر می رسد. اما چون حراهای ایران مجبورند بیشتر انرژی خود را برای مقابله با آب شور بگذارند، ارتفاعشان زیاد بلند نمی شود. درختان حرا بین سه تا چهار متر ارتفاع دارند. بلندترین درخت حرای ایران ۱۵ متر است و در جاسک قرار دارد. جاسک در ساحل دریای عمان است و شوری آب در سواحل این دریا از خلیج فارس کمتر است. بنابر این درختان حرا در این منطقه مجال بیشتری دارند تا رشد کنند و قامت به آسمان بکشانند. هرطور که هست درختان حرا با شرایط سخت زندگی در آب های شور جنوب خو کرده اند و خود به زیستگاهی برای طیف وسیعی از جانوران دیگر تبدیل شده اند.

ta5823

باغی برای پرندگان

حرا، مأمن پرندگان در حال انقراض است. پلیکان خاکستری را باید در همین رده قرار داد، همان پرندگانی که کمی بزرگ تر از پلیکان سفید هستند. اگر بتوانید از فاصله نزدیک به آن ها خیره شوید،خواهید دید که نر و ماده آن ها بر پشت خود پرهای سفید چرک دارند و با پاهای بزرگ خود در میان ساحل و دریا می چرخند و ماهی شکار می کنند.حرا،جان پناه گونه در خطر انقراض دیگری به نام «گیلانشاه خالدار» هم هست. گیلانشاه را بیش از هر چیزی، تخریب زیستگاه ها و شلیک صیادان به ورطه نابودی کشانده. در روزگاری که حرا به مدیریت «بیژن فرهنگ دره شوری» ــ کارشناس پیشکسوت محیط زیست ــ اداره می شد حتی یک گلوله هم به سمت این سرسبزی روان بر موج های خلیج فارس شلیک نشد اما امروز «گیلانشاه» همچنان تهدید می شود. گیلانشاه بی توجه به سرنوشتی که برایش رقم می خورد، نوک کمانی خود را برای یافتن غذا تا اعماق خاک خیس خورده فرو می برد تا از موجودات کف زی بر پای ریشه های حرا زندگی را نوش جان کند.

تاج درختان حرا محل استراحت و آشیانه سازی «اِگرِت» ها و حواصیل هم هست. بستر مرطوب حرا بیش از هر چیزی محل زندگی «سلیم خرچنگ خوار»، «عقاب ماهیگیر»، «حواصیل زرد»، «حواصیل شب»، «اگرت ساحلی» و کوچک و بزرگ و «کفچه منقار قاشقی» است. «پاشلک» ها نیز همراه «گاو چرانک» ها و انواع «کاکایی» از دیگر ساکنان حرا هستند. گاو چرانک ها در میان حرا می چرخد و بدن سم داران را تمیز می کنند. حرا محل زمستان گذرانی بسیاری از پرندگان مهاجر نیز هست.

مرغ باران(آبچلیک) هر سال آسمان ایران را درمی نوردد تا به همراه «پلوه» ها زمستان خود را در حرا بگذراند. نزدیک به ۴۳ گونه پرنده ماهیخوار اروپایی ــ آسیایی که هر سال به صورت دسته جمعی به سمت آفریقا پرواز می کنند، منظره بی نظیری را در آسمان حرا رقم می زنند. غذای این پرنده ها عمدتاً ماهی هایی است که حرا، زیستگاه آنها نیز هست.

خانه ای برای گل خورک ها

زیستگاه حرا یکی از بهترین مناطق برای زیست ماهی هاست. ماهی های جنگل های حرا کم نیستند. ریشه های این جنگل محل شنای ماهیانی چون «سفره ماهی»، «نیش ماهی»، «ماهی گوبی»، «سرخو»، «خامه ماهی»، «کفشک»، «ماهی گیش»، «شانک زرد باله»، «میش ماهی»، «راشکو»، «هامور»، «ماهی بیاه» و بسیاری از ماهی های دیگر است. اما در میان این همه تنوع، این جا محل زندگی یکی از معروف ترین و جذاب ترین ماهی ها به نام ماهی «گل خورک» است. گل خورک از گونه های دائمی زیستگاه حراست که در حفره های پای درختان زیست می کند. آن ها با حرکت دائمی خود در گل های پای درختان، با ایجاد خلل و فرج عمل تهویه را در سطح فوقانی گل و لای میسر می کنند. گل خورک ها غذای خوشمزه ای برای «اگرت» ها، «حواصیل» ها و به ویژه «حواصیل هندی» هستند.
همه زندگی، در پیرامون حرا به پرنده و ماهی ختم نمی شود. درختان حرا علاقه مندان بسیاری میان زیستمندان دریایی دارند. چتر سبز مهربانی آن ها روی سر لاک پشت های «سرخ»، «سبز»، «پشت چرمی» و «عقابی» خلیج فارس هم کشیده شده. این لاک پشت ها علاقه زیادی به خوردن ریشه و برگ درختان حرا دارند. بعضی از محققان این احتمال را رد نمی کنند که برگ های حرا قوه باروری آنها را زیاد و در برابر بیماری ها حفظشان می کند. زندگی گوشه گوشه حرا، به شکل ها و رنگ های متنوع جاری است. پنج نوع از مارهای دریایی خلیج فارس حرا را برای زندگی انتخاب کرده اند. منطقه حفاظت شده حرا، همچنین زیستگاه سخت پوستانی چون انواع خرچنگ ویلن زن و دراز چنگ شناور و صورتی است. زیبایی حرا با وجود تعدادی از دلفین های خلیج فارس و جست و خیزهایشان در آب به اوج خود می رسد. به جز دریا و آسمان حرا، شاخه های حرا هم زیستگاه جانوران دیگری است.

جونده سیاه

روی تاج درختان حرا را که خوب نگاه کنیم، پر از لانه است؛ لانه هایی که البته برای پرندگان نیستند. بسیاری از آنها که در نهایت استحکام و دقت هم ساخته شده اند، به نوعی موش تعلق دارد که افزایش تعداد آنها در حال تبدیل به تهدید جدیدی برای این زیبایی شناور است. «موش سیاه» دومین عامل تهدید زیستگاه های طبیعی بعد از انسان است؛ جونده هایی که هم جنگل را تهدید می کنند و هم جمعیت پرندگان را. آنان در کمین لانه های پرندگان می نشینند تا تخم آنها را بخورند. موش ها تنها به خوردن تخم پرندگان رضایت نمی دهند. بذر درختان حرا هم یکی از غذاهای مورد علاقه شان است. موش های سیاه آن قدر حضور خود را در جنگل های حرا به اثبات رسانده اند که امروزه به نام «موش حرا» شناخته می شوند. با اینکه این موش ها غذای پرندگان شکاری مثل عقاب دریایی می شوند اما تعداد آن ها روز به روز بیشتر می شود. بدون هیچ هراسی لانه های محکمی بر فراز درختان حرا می سازند و به کمین لانه های پرندگان و لاک پشت های بومی و مهاجر می نشینند. موش سیاه به گفته «دانه کار» سوغات لنج هایی است که میان خلیج فارس رفت و آمد دارند. موش سیاه سازگاری بسیار بالایی با مناطق جدید دارد و این آغاز نفوذ به زیستگاه های کشور بوده است. این جونده نه تنها برای حرا که برای بسیاری از نقاط دیگر کشورمان نیز تبدیل به تهدید شده است. اما این موش ها با تمام تخریب هایشان، دشمن دوم حرا هستند و اولی انسان است.

ta5826

مهربانان حرا

اسم بیژن فرهنگ دره شوری با سبزی جنگل های دریایی حرا یکی شده است و او خود معتقد است که بانی اصلی این کار شخصی به نام «سادات» است که البته امروز نام و نشانی از او نیست. دره شوری درباره او می گوید: «آدم عجیبی بود که پنج سال از زندگیش را در سواحل خلیج فارس صرف کاشت نهال های حرا کرد. سادات با هزینه شخصی ۱۰ میلیون درخت در صدها هکتار از سواحل کاشته است.» خود دره شوری هم البته بی تأثیر نبوده، او توانسته با کمک بانوان قشمی ۸۰۰ هزار نهال حرا بکارد؛ «به هر خانم قشمی بابت هر نهال حرا ۲۰۰ تا ۳۰۰ تومان می دادم اما کار من در مقابل کار سادات بسیار کوچک بود. به نظرم باید به سادات یک مدال بدهند.» در میان ضربه هایی که جنگل های منحصر به فرد دریایی کشور می خورند، این دو را باید ناجیان سرسبزی حرا دانست. دره شوری هم مانند سادات، سرشاخه های کوچک حرا را دوباره در زمین های خشک شده می کارد. نگرانی ها برای حرا اما باز هم ادامه دارد. هرروز صدها قایق به دل جنگل های دریایی می زنند و سر شاخه ها را می زنند تا گله هایشان از آنها نشخوار کنند. دره شوری اعتقاد دارد که قطع سر شاخه های حرا مثل این است که کسی سنگ های تخت جمشید را بکشد و در ساختمان دیگری به کار ببرد. «افشین دانه کار» بهترین راه حل برای جلوگیری از تخریب جنگل های دریایی حرا به وسیله دامداران را مدیریت تعلیف آنها می داند. زندگی اهالی قشم به حرا وابسته است. اگر آنها را از حرا جدا کنند سرنوشت جنگل های شمال را پیدا می کنند. جنگل نشینان شمال وقتی با خروج دام های خود از جنگل مواجه شدند به یکباره با جنگل قهر کردند. در آتش سوزی دو ماهه جنگل های شمال آنها بدون اینکه آب بر آتش دل گلستان بپاشند به نظاره نشستند. آنها با جنگل غریبه شده بودند.
منبع: سرزمین من، شماره یک، دوره جدید

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا