خانه / جنگلداری -درخت شناسی / بررسی نظام کاشت درختان در باغ ایرانی
بررسی نظام کاشت درختان در باغ ایرانی

بررسی نظام کاشت درختان در باغ ایرانی

 

www.landscapeeng.irوب سایت مهندسی فضای سبز

چکیده
امروزه با گذشت زمان و به وجود آمدن تغییرات نامطلوب، نظم و اصالت بسیاری از باغهای تاریخی رو به نابودی است. بسیاری از گونه‌های گیاهی بدون توجه به اقلیم و شرایط آب و هوایی درجای نادرست کاشته شده‌اند و یا در بسیاری از موارد، نظام هندسی کلی باغ در اثر بی‌توجهی و تغییرات نامناسب صورت گرفته، از میان رفته است.
به طور کلی در خصوص گونه‌های گیاهی موجود در باغهای ایرانی اطلاعات کمی موجود است و به اهمیت موضوع آنطور که باید پرداخته نشده است. شناسایی گونه‌های گیاهی و نیازهای محیطی هرگیاه، خصوصاً گونه‌های نادر قدیمی که بسیاری از آنها در معرض خطر نابودی قراردارند، یکی از مهمترین اموری است که باید مورد توجه قرارگیرد، تا گونه‌های قدیمی وبا ارزش از خطر زوال و نابودی حفظ شوند و از ورود گیاهان جدید که هیچ تناسبی با بافت تاریخی ، فرهنگی یک باغ ایرانی ندارند، جلوگیری شود.
هدف این مقاله بازشناسی گونه‌‌های درختان باغ ایرانی به منظور ارتقاء سطح دانسته‌ها در خصوص درختان موجود در یک باغ تاریخی و اهمیت آنها است. همچنین شناسایی خواص درختان باغ ایرانی و مکان مناسب کاشت آنها با توجه به کارایی هر درخت در آن مکان و نیز نماد شناسی آن در باغ ایرانی مورد توجه قرار می گیرد.
در این مطالعه ابتدا به بررسی کلی نظام کاشت در باغ ایرانی به لحاظ کابری، زیبایی، نمادین پرداخته و سپس جدولی برای ساماندهی اطلاعات تحقیق در مورد نظام کاشت درختان باغ ایرانی ارائه می شود.

سارا علیمردانلو / دانشجوی کارشناسی ارشد دانشکده هنر دانشگاه تربیت مدرس / نشریه اینترنتی معماری منظر

منابع
– ابوضیا، فرهاد.۱۳۷۳٫ باغ های ایرانی، مجله آبادی، شماره ۱۵ .
– آریانپور، علیرضا. ۱۳۶۵ . پژوهشی در شناخت باغ های ایران و باغ های شیراز. ناشر: فرهنگسرای تهران.
– پیرنیا‌، محمدکریم. ۱۳۸۳٫ آشنایی با معماری اسلامی. تدوین غلامحسین معماریان، تهران .
– نیلوفری، پ. ۱۳۶۳ . باغ های ایرانی، جهاد دانشگاهی چاپ اول.
– نقی زاده، محمد. درختان مقدس و کهنسال، شماره ۲۴ ماهنامه پیام سبز.
– ویلبر، دونالد. ۱۳۴۸٫ باغ های ایران و کوشک های آن، ترجمه مهین دخت صبا، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران.
– فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ۱۳۷۹٫ ترجمه ملیحه کرباسیان ، نشر فرشاد.
– نماد ها و نشانه ها. ۱۳۶۶٫ ترجمه علی صلح جو، انتشارات فرهنگ و ارشاد اسلامی.

باغ بهترین سرزمین است؛ باغ نماد جان، صفات پرورش یافته در آن و طبیعت نظم یافته و مطیع آن است.باغ به معنای یک ناحیه محصور و مخصوص کشت گیاه است و گویای واضحی از ارتباط بشر باگیاهان در محیط زیست می باشد. امروزه نیز نقش گیاهان در زندگی انسان کاملاً شناخته شده است. آشنایی با ارتباط مردم و گیاهانی که آنان در طی تاریخ به کار برده اند، برای استفاده صحیح از گیاهان در باغ سازی لازم و ضروری است؛ همچنین دلیل کاشت وکشت گیاه نیز حائز اهمیت است.
هدف از این مطالعه، سنجیدن و ارزیابی امکانات کاربردی فضای سبز و شناخت و رفع نیازهای افراد جامعه است. بنابراین امروزه باید نماد و کاربری را با هم آمیخته و با در نظر گرفتن مسئله حفاظت از منابع طبیعی و سایر مسائل مربوطه، محیطی مناسب زیست و برانگیزاننده برای تفکر ایجاد نمود
این گفتار با مختصر اشاره اجمالی به مبحث نمادشناسی و نظام کاشت در باغ ایرانی، سعی بربازشناساندن و یادآوری ناشناخته های ویژه و فراموش شده کاربرد های گیاهان از لحاظ سود مندی، نمادین و زیبایی در باغ های ایران دارد. امروز باغ ایرانی گذر تاریخ را طی کرده و دستخوش تغییراتی جدید شده است. تغییراتی که با هویت باغسازی ایران فاصله ای بسیار دارد.اما آینده‌ی هنر باغسازی ایرانی به کجا می‎رود؟ باغ ایرانی را چه می‎شود؟ تنها می‎توان گفت :

ای قصر دل افروز که منزلگه انسی —————— یارب نکند گردش ایام خرابت

باغ به معنای یک ناحیه محصور و مخصوص کشت گیاه است و گویای واضحی از ارتباط بشر باگیاهان در محیط زیست می باشد؛ بنابراین بعد از آب که نقش اصلی در شکل گیری باغ ایرانی دارد مهمترین نقش به درختان داده شده است. این امر بر خلاف نقش درختان در باغهای اروپایی است که از ارزش چندانی برخوردار نیستند.
گیاه در باغ ایرانی گذشته از جنس و گونه، از نظر محل قرارگیری، طرح کاشت، زیبایی و سودمندی بسیار قابل ملاحظه است و حتی در حفاظت باغ در مقابل عوامل طبیعی مخرب نقش ایفا می‌کند.
گیاهان در باغ ایرانی با اهداف متفاوتی از جمله سایه اندازی، محصول دهی و تزئین باغ و … بکار می‌روند و از آنجا که سودمندی یکی از اصلی‌ترین ویژگیهای باغ سازی ایرانی است، بیشترین حجم گیاهان باغ، درختان میوه و پس از آن درختان سایه افکن تشکیل می‌دادند، به همین نسبت گیاهان تزئینی به میزان کمتری در باغ به چشم می‌‌آیند.
همانند معماری منحصر به فرد و آمیخته با نظم باغ ایرانی، گونه‌های گیاهی موجود در آن نیز منحصر بفرد بوده‌اند. در باغ ایرانی همچنانکه معماری با اصول و قواعد خاصی متناسب با هندسه و نظام‌های باغ صورت می‌گرفت، کاشت گیاهان و نیز انتخاب نوع آنها پیرو قاعده و قانون خاصی بوده است. تعداد درختان و محل کاشت آنها و اینکه چه نوع گیاهانی دقیقاً در کجا باید کاشته شوند، از نظامی بسیار قانونمند و نمایانگر یک هماهنگی منطقی و هندسی در باغ پیروی می نموده است. گرچه اقلیم هر منطقه نیز در نوع انتخاب پوشش گیاهی باغ موثر بوده، اما تحت هر شرایطی نظم و قانونمندی، جز جدایی‌ناپذیر یک باغ ایرانی می‌باشد.
عمل و نقش دیگر مجموعه های طبیعی و از جمله باغ ها تلطیف نمودن صلبیت، خشونت و مادیت محیط مصنوع ساخت انسان است.در باغ ایرانی ، گیاهان با هدف ایجاد سایه ، برداشت محصول و تزئین کاشته می شوند. با توجه به اینکه در باغ ایرانی سودمندی یکی از عوامل مهم به شمار می رود ، حجم اصلی گیاهان شامل درختان سایه دار و محصول داراست و گل ها و گیاهان تزئینی به میزان کمتری در باغ ها وجود دارند.
در باغ ایرانی گیاهان با توجه به عملکرد های متفاوتشان در جاهای بخصوصی کاشته می شوند هر محل از باغ با توجه به کارکرد باغ ، موقعیت جغرافیایی و اقلیمی و منطقه ای و بسیاری از عوامل دیگر ، به گونه گیاهی و درخت خاصی اختصاص داشته است که ایرانیان بر اثر قرن ها تجربه به آن دست یافته اند. به گونه ای که نه تنها بعد زیبایی گلها و سبزیها مطرح بوده بلکه گلهایی را می کاشته اند که مصارفی کاربردی یا دارویی داشتند و بدین ترتیب هم زیبایی بسترهای کاشت باغ را فراهم می نمودند و هم از مصارف دارویی و گیاهی گلها و گیاهان بهره مند می گشتند.
در باغ سازی ایرانی، سر سبزی، درخت، گیاه، تنوع درازمدت گل های الوان، لطافت هوای مطبوع، عطر آگینی فضا و چشم نوازی سیما با تمام ابعاد منظور شده است. با توجه به مکتوبات دایره المعارف نمادهای سنتی، گیاهان نماد مرگ و رستاخیز و قوه حیات و چرخه حیات هستند. در این دایره المعارف، از سبز به عنوان عنصری دو خصلته که هم نماد زندگی و هم نماد مرگ است یاد شده؛ سبز بهاری یعنی حیات و سبز زنگاری یعنی مرگ. سبز نماد جوانی، امید، شادی و در عین حال نماد تغییر، فنا و حسادت است. سبز به معنی بهار، تولید مثل، اعتماد، طبیعت، بهشت، کامیابی و صلح است.گیاهان بخصوص درخت در نزد ایرانیان سمبل طراوت، آرامش و زیبایی هستند. درخت نمادی از کل عالم عین، ترکیب آسمان و زمین و آب، زندگی پویا، مظهر کل کیهان و سمبلی از رحمت روحانی و تنویر است.سازندگان باغ ایرانی، از بیهودگی پرهیز کرده و استفاده ای براساس منطق از گل و گیاه و درخت داشتند و هیچگاه بدون دلیل چیزی را نمی کاشتند.

نظام کاشت گیاه:

گیاهان را می توان در دو گروه تقسیم کرد که شامل درختان و گل های تزیینی می باشد. که دراین تحقیق به علت گستردگی مطلب، گروه اول مورد بررسی قرار می گیرند.

درختان
از آنجا که درختان باغ ایرانی به دو دسته سایه دار و محصول دار تقسیم می شوند؛ برای ایجاد سایه در باغهای ایرانی از درختان سایه افکن مانند سرو- چنار- نارون و مانند آن استفاده شده است و برای کمک بیشتر به ایجاد سایه گذرگاه های باغ ها را باریک انتخاب نموده اند تا سایه درختان دو طرف همه سطح گذرگاه ها را بپوشاند. همچنین سایه این درختان مانع از تبخیر بیش از حد آب جوی های جاری در زیر آنها می شود.

 

تصویر۱- کاشت درخت در محور اصلی -نگارنده : ماخذ

کاشت گیاهان در باغ ایرانی از نظم خاصی پیروی می کند بطوری که این نظم تحت تأثیر نظم هندسی باغ و آّن شکل می گرفت. درختان نزدیک خیابانهای اصلی یا نزدیک میان کرت معمولاً درختانی بوده اند که چهار فصلشان زیبا بوده و درختان کم برگ تر دورتر از این مکان کاشته می شدند.
در باغ ایرانی در دو طرف محورهای اصلی اکثر کاج و سرو می نشاندند، و یا اینکه معمولا یک دالان حرکتی با کاشت منظمی از درختان سرو، چنار و کاج در محور اصلی باغ به صورت منظم ایجاد می شده است.
تغییر شکلی که درختان چنار در چهار فصل سال از نظر رنگ برگها و یا ریزش آنها دارند، در مجاورت درختان سرو که همواره برگ داشته و سبز رنگ هستند، تنوع زیادی در رنگ و طرح و حجم باغ ایرانی به وجود می آورد. بهار و پاییز بسیار زیبایی دارند و در فصل زمستان وجود درختان سرو باغ را سرسبز نگه می دارند. و به تعبیری دیگر، در دو سوی میان کرت، در کنار گذر گاه و جوی آب درختان خزان دار و همیشه سبز را کنار یکدیگر می کاشتند؛ چرا که همیشه سبزها نماد بیمرگی، جاودانگی، نیروی حیات جوانی، نیرومندی و نیروی زاد و ولد هستند.

 

نتیجه گیری
در نهایت می توان گفت، نظام کاشت گیاه در باغ ایرانی، با در نظرگرفتن نیاز انسان درتمام ابعاد فیزیکی و متافیریکی در صدد برآوردن حوایج او می باشد و در این راستا از بنیادهایی در این مجموعه کمک می گیرد. که این بنیادها در واقع همان مجموعه عملکردها، نمادها و مکان کاشت گیاه در باغ ایرانی است. حال با شناسایی این بنیادها جدولی در خصوص نظام کاشت درختان در باغ ایرانی ارائه می شود، که می تواند به عنوان مجموعه اطلاعاتی سامان دهی شده در اختیار طراحان منظر قرار گیرد.

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا