خانه / خاک شناسی وفرسایش خاک / رابطه فرسایش و مرتعداری
رابطه فرسایش و مرتعداری

رابطه فرسایش و مرتعداری

رابطه فرسایش و مرتعداری :بیشتر نواحی ایران دارای آب و هوای خشک و نیمه خشک می باشد و به همین جهت مراتع طبیعی می تواند به خوبی در حفظ آب و خاک این گونه مناطق کمک شایانی بنماید. از بین بردن پوشش سبز زمین موجب جریان شدید آب در سطح خاک گردیده ، میلیونها تن خاک شسته شده و از بین می رود و خسارات فراوانی از بهم خوردن سطح خاک زراعتی پدیدار می شود. پوشش نباتی از جریان شدید آب جلوگیری نموده در مقابل نفوذ آن را زیاد می نماید. به علاوه پوشش سبز از تبخیر آب نیز می کاهد.

فرسایشی که بدون هیچگونه تأثیر عوامل طبیعی در طول زمان انجام پذیرد فرسایش عادی یا فرسایش زمین شناسی خوانده می شود. فرسایش عادی کیفیتی دائمی می باشد. این نوع تغییرات در سطح خاک همیشه مفید بوده احتیاجی به کنترل نمی باشد. به طور کلی فرسایش عادی به صورت طبیعی انجام می شود و بشر تاکنون نتوانسته است آنرا تحت کنترل درآورد. شدت فرسایش بستگی تام به شیب و تراکم کشت نباتات منطقه مربوطه دارد. از آنجایی که فرسایش سریع اکثراً به دست بشر صورت می گیرد بدون تردید با به کار بردن اصول صحیح می توان از آن جلوگیری کرد. مناطق دارای خاک های عمیق و سرشار از مواد آلی نسبت به خاک های سطحی نشود. با پوشش نباتی اندک فرسایش کمتری نشان می دهد.

مجزا شدن و انتقال خاک – نوع – مقدار و تراکم – پوشش نباتی – تراکم بارندگی – سرعت باد و میزان شیب زمین از عوامل مهم فرسایش محسوب می شود. آب های گل آلود – طوفان های شن که انتقال خاک را باعث می شود. تجمع ترکیبات خاک به خصوص در مورد شن و سنگریزه – زیرکنی بستر رودخانه – درهم کوبیده شدن صخره ها و بالاخره اثراتی که ریشه نباتی در خاک بوجود می آورد. علل فرسایش سریع می باشد. طغیان رودخانه های گل آلود و سیلابی در اراضی پست و بستر رودخانه ها ، تراکم سنگریزه ها بر سطح خاک مجاری سیلابها که باعث تندی شیب دامنه می گردد، ظاهر شدن ریشه نباتات در سطح خاک – جریان شدید جویبارها در بهار و خشکی و کم آلی آنها در تابستان سیلهای شدید – جویهای گل آلود – خشک شدن چشمه ها و پایین افتادن آب تحت الارض و عوامل مشابه دیگر را می توان علل فرسایش سریع دانست.

روش های کشت
۱) بذر پاشی :
 بذر پاشی هنگامی با موفقیت توأم خواهد که پس از یک شخم سطحی و یا دیسک انجام پذیرفته باشد. زمان کشت را باید مناسب با وضع و آب و هوای محل تعیین نمود – ولی اکثر نقاط بذر پاشی در فصل پاییز انجام می شود. بذرپاشی تپه های مشجر قبل از ریزش برگ درختان در پاییز به علت قرارگرفتن بذر در زیر برگ که خود نوعی پوشش محافظ محسوب می شود موفقیت آمیز خواهد بود . در ایران زیر خاک نمودن بذر در مراتع موجب کاهش اثرات سوء تابش مستقیم خورشید و خاک های پرک و نرم می گردد. کشیدن زنجیر – دندانه و یا گذراندن احشام از روی مزرعه بذر پاشی شده ی می تواند کمک بزرگی به دفن کردن بذر بنماید. می توان در روی تپه ها شخم سطحی – شیاری و یا فارودر دور تا دور تپه زد و سپس بذرها را محدود و محصور در این شیارها نمود. فاصله این فاروها ممکن است بین ۱ تا ۴ متر باشد. با ذخیره شدن آب در شیارهای احداث شده امکان رشد و نمو بهتر برای گیاهان فراهم می گردد.

تهیه زمین :هنگام تهیه زمین باید به وسائلی که جهت کشت در دسترس قرار دارد توجه نمود. برای تهیه زمین خصوصاً در کوهپایه ها باید از شخم زدن مداوم که اولاً هزینه زیادی در بر دارد و ثانیاً موجب مخلوط شدن خاک تحت الارض با سطح الارض می گردد اجتناب نمود.
تهیه زمین مراتع به شرایط آب و هوا – پوشش گیاهان موجود – گونه ایکه باید کاشته شود و همچنین شرایط فیزیکی خاک بستگی دارد.
هنگامی می توان گفت بستر خاک نبات مرتعی خوب تهیه شده که اولاً سفت و ثانیاً دارای ذخیره رطوبت کافی باشد. معمولاً این اعمال با دیسک سبک و سطحی تکمیل می گردد. خاک هایی که پوک یا سبک بوده یا شخم عمیق خورده باشد نمی تواند کاملاً با بذر تماس بگیرد در این گونه موارد باید از غلطک استفاده نمود تا اولاً بذر با خاک زیاد شود و ثانیاً تسهیلاتی در انتقال آب تحت الارض فراهم گردد.
در احیاء مراتع کشور مسئله مهمی که باید قبل از کشت به آن توجه نمود چگونگی تهاجم گیاهی به گیاه دیگر است در ترکیب یا مخلوط نباتات باید از کاشت متراکم نباتات یکساله در داخل جلوه نباتات چند ساله اجتناب نمود.
در پاییز می توان اقدام به کشت غلات کرده و در بهار آنرا برداشت نمود و سپس در پاییز سال بعد بدون انجام شخم و تهیه زمین جای غلات را با بذرپاشی و زدن یک دیسک سبک به نباتات علوفه ای گرامینه اختصاص داد. اجرای مداوم این برنامه یکی از روش هایی است که به وسیله آن می توان پس از چند سال موجب پوشش گیاهی زمین و سرسبزی آن گردید.

بذر افشانبرای به کار بردن بذر افشان باید خاک نرم و مسطح و ماری از هر گونه سنگ و کلوخه و بوته های مختلف نباتات باشد. بعضی بذرافشان های مخصوص وجود دارد که می توان آن را در سراشیب های بیش از ۶۰ درجه نیز به کار برد. این وسیله مکانیکی کمک شایانی به سرعت بخشیدن به بذرپاشی در مناطق وسیع و گسترده می کند. چون بذر اکثر نباتات علوفه ای مراتع ریز می باشد لذا بایستی آنها را در عمق خیلی کمی که بیش از دو سانتی متر نباشد دفن نمود. میزان بذر کاشته شده باید به اندازه ای باشد که بتواند از رطوبت موجود حداکثر استفاده را بنماید چون گاهی اوقات کشت بذر کم سبب هجو علف های هرز می گردد.

فصل کشتیکی از عواملی که زمان کشت را تعیین می نماید میزان نزولات آسمانی محل می باشد. با توجه به حداقل و حداکثر بارندگی یک منطقه و آشنایی به وضع رشد و نمو نباتات علوفه ای مراتع می توان به زمان مناسب کشت پی برد. چنانچه نزولات آسمانی یک منطقه در زمستان زیاد باشد مسلماً باید در پاییز اقدام به کشت نمود و اگر بارندگی یک ناحیه در تابستان به اندازه کافی باشد باید زمان کشت را به بهار منتقل نمود.
برف نیز مانند بارندگی های زمستانه در انتخاب فصل کشت نقش مهمی به عهده دارد. برف گیاهان جوان را از سرمای زمستانه حفظ می نماید. در مناطقی که زمستان سرد و سطح خاک آن عاری از پوشش باشد بهتر است زمان کشت را به بهار منتقل نمود. در مناطق معتدل زمان – کشت را باید قبل از آغاز حداکثر بارندگی انتخاب کرد.

انتخاب گیاه مناسب جهت کشت :قبل از انتخاب نوع گیاه بایستی با انواع نباتات علوفه ای ویژه مراتع محل مربوط توجه کامل نمود. چنانچه وضع اکولوژیکی محل اجازه دهد بهتر است در ترکیب نباتات مراتع از انواع گیاهان خانواده لگومینوز که می تواند از یک طرف به ازت زمین و از طرف دیگر به تولید ازت مورد نیاز گیاهان لگومینوز کمک کند استفاده نمود. مضافاً به اینکه گیاهان خانواده لگومینوز جیره غذایی احشام را نیز تا حدودی تکمیل می نماید.

قصیل : از قدیم الایام در ایران متداول بوده و امروزه از طرف کشورهای خارج به عنوان فراهم نمودن علوفه برای اوایل بهار توصیه می شود.
قصیل عبارتست از کشت جو در پاییز و استفاده از آن جهت تعلیف در اوایل بهار یعنی هنگامی که علوفه کمیاب می باشد. علاوه بر جو می توان از انواع غلات(چنانچه از نظر اقتصادی مناسب باشد) نیز استفاده نموده مخصوصاً در نواحی کوهپایه ها و تپه ها نقاط مختلف کشور . البته در شرایطی که امکان کشت نباتات علوفه ای چند ساله وجود داشته باشد بهتر است از آنها برای پوشش زمین و احیاء مراتع استفاده نمود.

مزیتهای استفاده از انواع گونه های گیاهی در مراتع (کشت مخلوط)۱) هر یک از مناطق دارای شرایط مختلفی از لحاظ خاک، رطوبت و شیب و غیره می باشد که در کاشت مخلوط احتیاجات غذایی هر یک از گیاهان به نحوی تأمین می گردد.
۲) از آنجایی که ریشه نباتات مختلف دارای عمق متفاوت می باشد، کشت مخلوط گیاهان امکان استفاده از ارطوبت مواد غذایی اعماق مختلف خاک را فراهم می آورد
۳) در کشت مخلوط گیاهان هر نباتی در یک فصل بخصوصی نمو نموده علوفه تولید می نماید
۴) در کشت مخلوطی که انواع گیاهان لگومینوز منظور شده باشد تعادلی نسبی در تغذیه احشام فراهم می گردد.
۵) بعضی از گیاهان مخلوط ممکن است اثر منفی و مناسبی بر روی گیاهان دیگر داشته باشد. برای نمونه تولید ازت به وسیله نباتات لگومینوز و استفاده آن به وسیله گیاهان علوفه ای لگومینو.

احیاء مراتع : (دسته بندی منطقه ای ایران)در احیاء مراتع باید متناسب با وضع اکولوژیکی هر ناحیه گیاه بخصوصی را انتخاب نمود. جهت احیاء استان آذربایجان که دارای زمستان های سرد و رطوبت ناکافی است و منطقه ای بادخیز است. (بیشتر نزولات آن در بهار است) و همچنین به منظور جلوگیری از باد رفتگی های شدید بایستی در انتخاب نبات مناسب وقت فراوانی نمود. کشت مراتع را در این انسان باید در فصل پاییز انجام داد. از گیاهان مناسب می توان به گااوبا(Agropyron cristatum) و علف پشمکی اشاره کرد.
استان خوزستان در تابستان دارای آب و هوای گرم در زمستان آب و هوای معتدل توأم با فرسایش بادی است. از این لحاظ برای جلوگیری از فرسایش و به کار نبردن وسائل مختلف کشاورزی از جمله شخم می توان به جای استفاده از سودان گراس (نوعی ذرت خوشه ای ) بذر نباتات علوفه ای گرامینه مناسب را کشتکرد و سپس بذر را با دیسک سبک در زیر خاک پنهان نمود. در استان خوزستان شبدر را بعد از برداشت برنج در جای آن می کارند.
از گیاهان مناسب این مناطق می توان به خیو، سورمه صحرایی، ارزن و بونو اشاره کرد.
در برخی مناطق کشور که نزولات زمستانه فراوان توأم با برف سنگین در ارتفاعات و خاک آن نیز کمی شور می باشد می توان جهت احیاء مراتع گیاهان گندمیان مثل festuce elatior , Agropyron elengatum کشت نمود. همچنین از گیاهانی مثل یونجه معمولی، علف باغی، علف پشمکی ، اردو نیز می توان استفاده کرد.
در برخی نواحی مرطوب ایران می توان از چاودار پاییزه و در نقاط دیگر از جو پاییزه به عنوان علوفه بهاره استفاده کرد. استفاده از چچم ریشک دار و چب و شبدر سفید و شبدر قرمز نیز مناسب است. در جنگل هایی که درختان آن قطع و شاخ و برگ آنها ساخته شده باشد می توان از انواع شبدرها و بندواش جهت احیاء پوشش سبز زمین استفاده نمود. مناسبترین نباتات علوفه ای گرامینه نواحی گرم کشور عبارت است از مرغ، وزه، ذرات خوشه ای (dialatum sp) و نوعی ارزن (panicum purpurasces)

اکولوژی مراتع ایرانعلم اکولوژی عبارت است از شناسایی رابطه موجودات زنده با محیط زیست و به طور کلی وضع عمومی یک مرتع به اکولوژی آن مرتع بستگی تام دارد. عوامل اکولوژیکی از قبیل آب و مواد و خاک و همچنین اعمال اصول مختلفه کشاورزی در وضع مراتع بسیار مؤثر است.

تواتر : حالات و سریهای مختلفه تغییراتی که در طی سالهای متمادی در جامعه نباتی ظاهر می گردد را تواتر گویند. تنازع بقا و نفوذ نباتات بر یکدیگر نیز به تواتر نباتات کمک کرده جامعه را تکمیل می نماید تا آنکه اوج تکامل جامعه نباتی پدیدار می شود.

تقسیمات ایران از نظر آب و هوا۱)کناره بحر خزر و دشتهای ساحلی : این نواحی دارای آب و هوایی نسبتاً مدیترانه ای می باشد. میزان بارندگی این نواحی ۶۰۰ تا ۲۰۰۰ میلی متر تغییر می نماید که حداقل آن در اواخر بهار و حداکثر آن در پاییز می باشد. در نواحی کرانه که شامل بعضی از نواحی کوهستانی مانند قله دماوند، علم کوه، قله بارسنگ، کوه کلون بستک و گاهی قله زرد کوه و سبلان می گردد میزان نزولات بیش از ۲ متری می باشد. به طور کلی میزان بارندگی کرانه بحر خزر از پهلوی به طرف شمال و شرق ایران تقلیل پیدا می کند. رطوبت هوا در این نواحی چیزی در حدود ۸۰% است. زمستان های این نواحی سرد و گاهی نیز ملایم می باشد. متوسط حرارت دی ماه ۸ درجه و تیر ماه کمتر از ۲۶ درجه است.

نواحی بلوچستان :بلوچستان منطقه ایست نیمه گرمسیری که میزان بارندگی سالیانه آن معمولاً کمتر از ۲۰۰ میلی متر است. خشک ترین نواحی ایران با بارندگی سالیانه کمتر از ۱۰۰ میلی متر عبارت است از کویر لوت ، کویر نمک ، قم ؟؟ و سیستان و نواحی مرزی افغانستان تا دریاچه نمک – باید در نظر داشت که رطوبت نسبی نواحی بلوچستان تقریباً زیاد بوده و به ۶۰ تا ۸۰ درصد می رسد. زمستان این نواحی کاملاً گرم حرارت متوسط دی ماه بیش از ۱۵ درجه سانتی گراد می باشد، در حالی که میانگین حرارت تیر ماه کمتر از ۳۴ درجه است.

نواحی ایران توران :میزان بارندگی این نواحی ۱۰۰ تا ۵۰۰ میلی متر است و قسمت اعظم آن در زمستان و بهار نازل می شود. در بعضی نواحی خشک این منطقه مدت خشکی تا ۹ ماه نیز ادامه پیدا می نماید. زمستان های این نواحی باستثنای خوزستان سرد یا بسیار سرد و در شمال منطقه بلوچستان نسبتاً معتدل است. تابستان دشت خوزستان مطلقاً گرم بوده و میانگین حرارت تیرماه این منطقه به بیش از ۳۶ درجه سانتی گراد می رسد. در کلیه مناطق این نواحی باستثناء نقاطی که بیش از ۲۵۰۰ و ۵۰۰۰ متر ارتفاع دارد. حرارت هوا گرم و یا بسیار گرم است. این منطقه شامل بیش از ۹۰% خاک ایران می گردد و بر مبنای میزان بارندگی می توان آن را به چند منطقه آب و هوایی زیر تقسیم کرد.

A) منطقه نیمه بیابانی : به مناطقی بدون کشت و کارو غیر قابل سکونت اطلاق می شود و قسمت اعظم نواحی دشت مرکزی کشور را که میزان بارندگی آن کمتر از ۱۰۰ میلی متر می باشد شامل می گردد. میانگین حرارت دی ماه ۴-۱۰ درجه سانتی گراد و متوسط حرارت تیر ماه بین ۲۹ -۳۴ درجه سانتی گراد است ( مانند یزد، بم و زابل)

۶) منطقه جلگه ای sreppe : به مناطق خشکی اطلاق می شود که انواع نباتات خشکی دوست که با درجه حرارتهای کاملاً متغیر سازش دارد، در آن رشد می کند. این مناطق حواشی کناره های مناطق نیمه بیابانی تا سرحدات شرق و جنوب خراسان و جنوب غربی خوزستان تا شمال منطقه بلوچستان را شامل می شود. میزان نزولات سالیانه بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلی متر در مناطق جنوبی و ۲۳۰ میلی متر در مناطق شمالی متغیر است. درجه حرارت محیط در این مناطق تابع ارتفاع محل و عرض جغرافیایی باشد. این منطقه را بر حسب درجه حرارت زمستانه به نواحی زیر تقسیم می کنند.

الف) مناطق جلگه ای گرم
ب)مناطق جلگه ای معتدل
پ) مناطق جلگه ای سردسیر
ت) مناطق نیما جلگه ای
د) مناطق جنگلی خشک
C) مناطق کوهستانی مرتفع

در این مناطق باهر ۲۰۰ متر افزایش ارتفاع یک درجه حرارت کاهش دما داریم. همچنین با افزایش ارتفاع از میزان بارندگی و تبخیر کاسته شده محیط سردتر و خشک تر می شود. میزان قابل توجهی نزولات آسمانی (باران) به صورت آبریزه های کوچک در شیب تپه های جاری می شود بدون آنکه در اعمال خاک نفوذ نماید از دسترس نباتات خارج می گردد. بر طبق مطالعات انجام شده رشد و فتوسنتز گیاهان در دمای زیر ۷ درجه سانتی گراد متوقف می شود و در درجه حرارت بالای ۱۰ درجه سانتی گراد رشد و نمو گیاهان تشدید شده همراه با افزایش حرارت رشد و نمو زیادتر می گردد، در نتیجه میزان رشد گیاهان در این ماطق به میزان درجه حرارت که ارتباط مستقیم با ارتفاع دارد بستگی پیدا می کند.

گیاهان مراتع و طرز کشت و بهره برداری از آنها
۱)اردو phleum pretense
علوفه ای از خانواده گرامینه ها است. این گیاه می تواند در زمین هایی که قادر به عمل آوردن یونجه و شبدر نمی باشد. محصول مناسبی تولید نماید. برای اسب و قاطر خوراکی مغذی بوده و ضمناً جهت مصرف به عنوان علوفه خشک یا برمه و یونجه که به صورت دایره خشک می شود در بین زارعین به برمه معروف است که در این مورد با علوفه خشک یک معنی دارد) بسیار مناسب است. می توان این گیاه را با یونجه به صورت کشت مخلوط در زمین های نامرغوب کشت کرد. نام انگلیسی این گیاه timothy است. خوشخوارگی ، هزینه کم در احداث و کاشت و برداشت، جوانه زدن فراوان ، دوام چرا گاه در شرایط مناسب و بالاخره عملکرد زیاد از محسنات این گیاه است.

خواص گیاه شناسی : گیاهی است چند ساله دارای برگ های باریک ، نسبتاً کوتاه با غلاف بدون کرک و یا دارای کرکهای ریز غیر محسوس میوه این گیاه در لابه لای لگومها قرار گرفته است و فندقه و بسیار کوچک است.

شرایط زیست : در هوای سرد و مناطق مرطوب بهترین شرایط جهت رشد و نمو این گیاه فراهم می گردد. خاک های اسیدی برای این گیاه زیان آور است. ضمناً کربناتهای مختلف در مناطق مرطوب به رشد این گیاه صدمه می زند. کمبود آب رطوبت هنگام سنبله بستن خسارات زیادی به محصول وارد می کند ولی کودهای ازته سرک سبب ازدیا محصول علوفه خشک می گردد. بهترین مواد غذایی که می تواند در ازدیاد محصول مؤثر باشد کودهای نیتراته و سولفات آمونیوم می باشد.

۲) علف باغ Dactylis glomerataاین گیاه به عنوان علوفه مخلوط با سایر نباتات علوفه گرامینه با لگومنیوز در برنامه احداث مراتع مصنوعی قرار گرفته است. انواع این گیاهان پا بلند و سریع الرشد را که دارای ارقام خوشخوراک و پر برگ و مقاوم به خاک های فقیر می باشد می توان در مناطق مرطوب و گرم کشت نمود. علف باغ در مقایسه با اغلب نباتات علوفه ای گرامینه مثل اردو و با علف پشمکی خشکی و گرما و خاک های فقیر را بیشتر تحمل می کند. از این گیاه برای تهیه علوفه خشک و نگهداری در سیلو نیز استفاده می شود. نام انگلیسی این گیاه orchandgrass است.
علف باغی گیاهی است چند ساله با ارتفاع نسبتاً زیاد که ازدیاد آن به وسیله بذر انجام می گیرد. این گیاه هنگام رسیدن بذر بسیار خشک شده و برای تعلیف دام نامطبوع است . گیاه مزبور را می توان هنگام گل دادن به وسیله گل آذین کپه ای نسبتاً گسترده اش و قبل از گل کردن از شکل استوانه ای بوته و تا خوردن پهنای برگ و بهم فشرده شدن غلاف برگ به خوبی تشخیص داد و شناخت.

 

شرایط زیست : بهترین محیط رشد برای علف باغ مناطق بسیار مرطوب است. این گیاه در مقابل سرمای زمستان مقاومت چندانی از خود نشان نمی دهد در حالی که پس از رشد قادر است حرارت زیادی را تحمل نماید. علف باغ در زمین های سبک و نسبتاً فقیر نیز به راحتی خاک های سنگین و مرطوب رشد می نماید. این گیاه در نواحی سایه خیز و تا حدودی اسیدی به خوبی رشد و نمو می کند. به طوری که می توان آن را جزء گیاهان اسید دوست به شمار آورد. معمول ترین این گیاه پاییز است. این گیاه از فسفر و آهک زمین استفاده زیادی می کند و از این جهت بهتر است از گیاهان خانواده بقولات در کشت مخلوط با این گیاه استفاده شود.

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا