خانه / جنگلداری -درخت شناسی / انواع باغ های ایرانی
انواع باغ های ایرانی

انواع باغ های ایرانی

انواع باغ از لحاظ کالبدی:

–         در نواحی مرکزی و جنوبی

–         شکل زمین هندسی و منظم

–         نمونه­ها : باغ فین در کاشان، باغ ارم در شیراز

images

ir2373-9

bagh 06

images (1)

ir2373-3-1

*باغ واقع در روی تپه                                                    

–         ساخت باغ با توجه به محیط طبیعی

–         حداکثر بهره­برداری از عرصه­های مرتفع  و سطوح شیبدار

–         عمارت در بالای تپه یا بخشی از دامنه کوه که سطح نسبتاً هموار دارد.

–         عناصر و فضاهایی که چشم انداز مناسب فراهم می­کنند در پایین تپه

–         فضای سبز در سطح شیبدار تپه می­باشد.

–         نمونه­های باغ: باغ تخت شیراز و قصر قاجار تهران

*باغ آبی :

–         آبگیری بزرگ در قسمتی از عرصه آن به شکل مصنوعی یا با استفاده از عوارض طبیعی ساخته می­شد.

–         کوشک روی سکویی میان آبگیر ساخته می­شد.

–         ایجاد دسترسی به کوشک به وسیله معبد یا پل

–         نمونه : باغ ایل گلی تبریز

*باغ خانه :

–         خانه­های بزرگ شهری و برای اعیان نشینان

–         نحوه ترکیب باغ با فضاهای خانه به صورت­های متنوع انجام می­شد.

–         نمونه های ان در شهر طبس

*باغ واقع در کنار رودخانه:

–         بهره­گیری از منظر رودخانه

–         به شکل گسترده در ایران استفاده نمی­شد.

–         نمونه آن کاخ آیینه در کنار زاینده رود اصفهان

 

انواع باغ بر حسب کارکرد اصلی آن :

*باغ میوه :

–         ساده ترین نوع باغ از نظر طراحی

–         سودمندترین نوع باغسازی از نظر اقتصادی

*باغ سکوتگاهی :

–         مختص اشراف

–         وسعت و موقعیت باغ بر اساس: ثروت و قدرت صاحب باغ و خصوصیات محیطی شهر

–         تقسیم بندی از لحاظ خصوصیات فضای مسکونی :

عمارت مسکونی در درون یک باغ  یا باغ­های کوچکی در پشت یا در کنار یک واحد مسکونی

*باغ سکونتگاهی – حکومتی :

عمارت بیرونی – دیوانخانه

*باغ حکومتی :

–         از لحاظ برخورداری از فضای سبز جزء باغ­های کامل می­باشد. نمونه باغ: باغ و مجموعه حکومتی استرآباد

–         باغ مزار :

–         در ایران هیچ باغ مزار بزرگ و با شکوهی وجود ندارد که از ابتدا به همین منظور ساخته شده باشد. نمونه­های باغ: مزار مصلی در نایین و قدمگاه نیشابور

 

انواع باغ از دیددگاه مروفولوژیک:

*باغ­های هندسی :

–         حاکم بودن قوانین ریاضی 

–         تابع نظام هندسی

–         دارای ویژگی­هایی مانند : اشکال منتظم ، زاویه­های دقیق، مسیرهای دسترسی مرتب، شبکه­های منظم آب خط های مستقیم ، آسه بندی­های هدایت شده، تمایل معماران بر طراحی باغ­های هندسی.

*باغ­های منظره­ای:

–         عنصر شاخص : حرکت­های آزاد و همچنین خطوط آزاد و مواج

–         هدف: ناظر شاهد ترکیب­های آزاد و چشم نواز می­باشد.

دارای ویژگی­هایی مانند: گذرهای مواج، دیدهای نامرتب و درهم، عدم توجه به محورهای هندسی و منظم، تغییر جهت­های بسیار، حرکت­های ملایم و آزاد، جزئیات متنوع و گوناگون و مورد توجه نقاشان

*ترکیب باغ­های هندسی و منظم:

تجلی باغ در هنرهایی چون بافت فرش، نقاشی( بالاخص مینیاتور)، کتاب آرایی، گنبد مساجد و کاشی نگاره­ها، سفره عید نوروز و اشعار شاعرانه

 

عناصر اصلی و فرعی باغ

۱-     زمین : شکل اصلی باغ را سازماندهی می­کند.

۲-     آب: عامل حیاتی برای باغ، دارای جنبه­های کارکردی، زیبایی شناسی، فلسفی

۳-     گیاه: دارای جنبه علمی و تجربی

–         در دو قسمت میان کرنت و در کنار جوی آب و گذرگاه

–         یکی در میان درختان همیشه سبز خزان دارد و در پای آنها گل زرد و گل سرخ

–         اطراف بنگاه­ها : درختان سایه افکن، بیدسایه دار، سرخ بید، نارون و افرا

–         قسمت شرقی باغ و رو به آفتاب غرب، درختان انگور و پیش روی آن فلفل­کاری می­کردند تا از هجوم زنبور جلوگیری شود.

–         در باغ­هایی که آب فراوان و مهتابی داشتند، گیاهی به نام مرغی می­کاشتند که نوعی چمن است. مهتابی، سطحی مستوی فرش شده­ای است که برای خوابیدن یا نشستن استفاده می­شده است.   

۴-     فضا : عنصری معمارانه است و همچون قالب و ظرفی، دیگر عناصر و سایر اجزاء باغ را در میان می­گیرد. تمام فضاهای اصلی و فرعی باهم ساختار فضایی باغ را شکل می­دهد. تقسیم­بندی فضای : باز، نیمه باز، بسته

 

انواع فضاهای ساخته شده در باغ ایرانی

*عمارت سر در :

–         در باغ سکونتگاهی – حکومتی : محل اسکان باغبان و نگهبان و سایر کارکنان خدماتی

–         در ساختار دیوانی – حکومتی : در مقابل سر در، برای انجام اجتماعات مختلف

–         دارای مزیت : باغ دارای محرمیت و آرامش می­شود.

*عمارت اندرونی :

–         در باغ­هایی که محل سکونت بودند اندرونی وجود داشت، مخصوصاً باغ­های حکومتی – سکونتی

نکته: عمارت سر در بر قسمت ورودی باغ تأکید می­کند و اگر عمارت سر در نباشد از پرس استفاده می­شده است. که دیواری جداگانه و مجزا در داخل باغ است و مانعی محسوب می­شود برای دید از خارج به داخل. پرسین یا پرچین : اگر پرس به صورت مشبک اجرا شود.

*عمارت کوشک:

دارای شفافیت فرمی، حجم عمارت کوشک به گونه­ایست که دید را قطع نمی­کند و آن طرف دیده می­شود.(شفافیت : حفظ یکپارچگی محیط و شرایطی فراهم می­کند که طبیعت قطع نشود) مانند: باغ فین کاشان

*محل قرارگیری کوشک در باغ­های ایرانی:

–         قرارگیری کوشک در وسط باغ : از چهار سمت دیده می­شود و دارای هندسه مربع ، مانند باغ نظر شیراز و باغ جهان نما.

–         قرارگیری کوشک در بالای باغ.

–         قرارگیری کوشک به نسبت سه به یک در راستای محور طولی و از نصف به بالای باغ.

*معماری کوشک در باغ­های ایرانی :

به ۵ نوع قابل تقسیم بندی است:

۱-    کوشک هشت بهشت با پلان ۹ قسمتی ؛ تغییر یافته تالارهای ستون دار دوره هخامنشی.

–         اوج برون گرایی در معماری ایران

–         امکان دید در جهات قطری : تحت تأثیر باغسازی

–         اروپا در دوره صفویه بالاخص دوره قاجار مانند : باغ جهان نما – باغ نظر و باغ بلبل

۲-    کوشک با پلان ۳ قسمتی : پلان مستطیل شکل ۳ قسمتی؛ در مقابل قسمت اصلی (ارسی خانه ) استخر قرار می­گیرد. در دوره زندیه و در شهر شیراز شروع شد؛ مانند باغ ارم و باغ گلشن.

۳-    کوشک چهل ستون (ستاوندی): ترکیب پلان ایوانی و ستاوند مانند : باغ چهل ستون و باغ آیینه خانه اصفهان

۴-    کوشک پلان ایوانی (۶ قسمتی ) : پنج قسمت محصور و یک قسمت عمده ایوانی نیمه باز ؛ مانند کاخ تیسفون

۵-    حالت ترکیبی

*فضاهای خدماتی و جانبی :

اصطبل، چایخانه، انبار، حمام، کتابخانه، کبوترخانه و …

–         فضاهای اصلی به همراه فضاهای فرعی،ساختار فضایی و معماری را تشکیل می­دهد.

–         عناصر فرعی باغ: تزئینات معماری باغ، آبشره و آبشار

 

ویژگی های مشترک باغ­های ایرانی

–         احداث باغ غالباً در زمین­های شیب دار و محصور بودن پیرامون باغ با دیوار

–         تقسیم سطح باغ غالباً به چهار بخش

–         استفاده از خطوط راست در طراحی باغ

–         وجود یک ساختمان در مرکز یا بلندترین قسمت فضا

–         استفاده از یک جوی اصلی

–         روان نمودن آب به گونه­ای که صدای آب به وجود آید.

–         استفاده از سنگ­های تراش دار در کف جوی برای نمایان شدن موج آب

–         وجود حوض یا استخر برای تأمین آب و زیبایی چشم انداز در مقابل عمارت

–         وجود رابطه نزدیک با طبیعت و عدم وجود حد فاصل بین ساختمان و باغ

–         استفاده از درخت­های زیاد و سایه دار و وجود معبرهای باریک

–         اختصاص دادن بیشترین قسمت باغ به کاشت میوه

–         استفاده از انواع گلهای زینتی و دارویی

–         استفاده از گل سرخ بیشتر از گونه­های دیگر

–         سازماندهی فضایی و نظام استقرار عناصر؛ تأمین فضای روح­بخش و آرام

–         محصوریت؛ به دلیل ایجاد میکروکلیما و مبارزه با شرایط بد جوی، ایجاد محرمیت و مصونیت و دلایل مذهبی؛ استفاده از تجیر (دیوارهای مشبک) در دوره صفوی .

 

اصول و انوع نظام موجود در باغ سازی ایران

باغ­های ایرانی بر اساس ۳ اصل و نظام سازماندهی می­شوند :

–         نظام استقرار : احساس نظم، تقارن و هماهنگی

–         نظام آبیاری: احساس درخشندگی و پاکیز­گی

–         نظام کاشت : احساس سایه روشن، نسیم خنکی و رنگ آمیزی

 

شکل و هندسه باغ­های ایرانی :

ساخت باغ­های ایرانی : زمین مسطح، باغ­های دشتی و زمین­های شیب دار

–         اصل شکل هندسه مشترکی در زمین­های مسطح و شیب دار حاکم است.

–         شکل باغ­های ایرانی : مربع و مربع مستطیل با آکس­های عمود برهم.

–         آکس طولی : محور اصلی باغ که از ورودی شروع و به کوشک ختم می­شود.

–         نکته: وجود محور اصلی روبروی کوشک و کاشت درختان بلند در دوطرف آن باعث ایجاد پرسپکتیو و طولانی تر شدن باغ می­شود.

 

جهت قرار ­گیری باغ­های ایرانی:

–         مطابق توپوگرافی، شیب زمین، جریان مظهر آب، در غیر این صورت به صورت شمالی – جنوبی (نسبت به جنوب و جهت تابش آب) جهت­گیری می­شد.

 

فرم و تقسیمات حیاط در باغ­های ایرانی :

–         سه بخش ؛ مانند ارگ کریم خان شیراز، باغ شازده ماهان و دولت­آباد یزد.

–         چهار بخش ؛ مانند خانه باغ­ها که حوض در مرکز و باغچه­ها در اطراف آن قرار می­گرفت.

 

آب در باغ ایرانی

آب از نظر حرکت در باغ­های ایرانی :

–         دینامیک (روان و پر سر و صدا) : در محورها استفاده می­شده است. به صورت مواج و شفاف و کم عمق می­تواند بلندترین سر و صدای شهری را بپوشاند.

–         استاتیک (آرام) : در مقابل کوشک استفاده می­شده است. استفاده از کف تیره، عمق زیاد و امواج کمی دارند. از خاصیت آیینه­ای بودن آب و نمایش بازتاب بنا در آن استفاده می­شود. از لحاظ ذهنی منعکس کننده است و انسان را به تأمل وا می­دارد و توانایی کمی در پوشاندن سر و صدای مزاحم دارد.

 

آب به صورت کنایه و اشاره :

–         حرکت آب کنایه از عدم ثبات و حرکت به سوی وضعیت تعادلی و کششی ناآرام است. و آب ساکن اشاره به ثبات، آرامش، صلح و دوستی است.

 

استخرها:

عنصری معمارانه که به عنوان سطوح بازتابنده کارایی دارد. انعکاس بهتر در اثر عمق کافی و کف تیره حاصل می­شود. اندازه استخر با توجه به انعکاسات مورد نظر طراحی، اندازه شیء و موقعیت بیننده طراحی می­شود.    

 

برکه ها :

–         طبیعت گرایانه

–         آب­های راکد که با خطوط طبیعی مشخص می­شوند.

–         مشخصا نماد روح روستایی و دهقانی محل است.

–         با کاشتن گیاهان به صورتی طبیعی بر آن تأکید می­شود.

–         در پایین­ترین تراز زمین قرار می­گیرند تا وضعیت تعادلی آن با نیروی جاذبه بهتر نمایش شود.

آبروها :

–         آبگذری که آب در آن روان است.

–         فرم آبرو : به صورت خطی ؛ برای بیان حرکت و عدم تمرکز مفاهیم است

–         تأثیر حسی آبرو: به حجم، شدت جریان آب، اندازه، شکل و شیب آبرو بستگی دارد.

آبشار :

–         نحوه فرو ریختن آب در آبشار به حجم و شدت جریان آب، شرایط لبه­ای که از آن فرو می­ریزد، ارتفاع، ماهیت آبشار و سطحی که بر آن می­ریزد بستگی دارد.

فواره­ها :

–         برای جلب توجه  به نقاط خاص به کار می­رود.

–         برای تأکید روی نقطه­ای مؤثر است.

–         به صورت تندیسی برای تأکید بر آن فضا

محل قرارگیری فواره : در محل برخورد محورهای دید

–         به ندرت در زمینه­های پر حرکت قرار می­گیرد زیرا در رقابت تأثیر بصری آنها را کاهش می­دهد.

*انواع فواره : ۱- فواره تک سوراخی : جریان نسبتاً شفاف از آب، ۲- فواره هوا دمنده: با وارد کردن جریان هوا در آب، آن را مات و درخشنده می­کند و نموده و تأثیر بصری را افزایش می­دهد. ۳- فواره افشان آب : با تبخیر آب خاصیت خنک کنندگی بسیار دارد. ۴- فواره فرم دار : خلق فرم­های جدید

 

اصل و کانسپت حرکت آب در باغ­های ایرانی :

–         هدایت آب از یک مرکز تمرکز (حوض –استخر) که محل تقاطع دو آکس طولی و عرضی می­باشد به چهار قسمت .

–         هدایت آبها به باغ­ها از دو طریق انجام می­شده : از طریق چشمه نظیر باغ دولت آباد یزد و از طریق قنات مانند باغ گلشن طبس و باغ فین کاشان

 

گیاه در باغ ایرانی

–         گیاهان بیشترین اثر را در درک مکان دارند.

–         به جهت ایجاد زیبایی و بهبود شرایط آب و هوایی در باغ­های ایرانی استفاده شده است.

 

کاربرد گیاه در باغ ایرانی :

–         ایجاد سایه : استفاده از درختانی چون بید، چنار و نارون، به جهت آن که مسیر عبور کاملاً سایه باشد عرض معابر را کم می­گرفتند.

–         در محورهای اصلی باغ؛ درختانی چون سرو و چنار

–         در زمین­های رسی و خاک شور؛ درختانی چون تبریزی، کبودار و زبان گنجشک.

–         در حاشیه خیابان­های فرعی ؛ درختانی چون توت برگی.

–         پیرامون استخرها؛ درختانی چون نارون، افرا، بید، مورد، ارغوان و سرخ بید.

 

طبقات و اندازه گیاهان:

*درختان بزرگ و متوسط:

–         معمولاً فضایی در ارتفاع چشم ناظر باز است.

–         درختان بزرگ و متوسط با یکدیگر پوشش گیاهی تاج دار را به وجود می­آورند.

–         در خرد اقلیم نقش تعدیل کننده دارند.

–         از خارج یک توده گیاهی و از داخل فضایی سایه دار را به وجود می­آورند.

*بوته­های بلند :

–         می­توانند مانع دید بصری باشند.

–         القاء احساس شدید محصور و خصوصی بودن

–         در فضاهای بزرگ به عنوان عناصر تندیس­وار یا پس زمینه جلوه­گر می­شوند.

*بوته­های متوسط و کوتاه:

–         باعث تعریف فضا می­شوند.

–         مانعی برای حرکت می­باشند.

–         جداکننده بصری می­باشند.

–         فضاها را از لحاظ فیزیکی از یکدیگر جدا کرده.

–         بوته­های متوسط در ارتفاع چشم، تنش ایجاد می­کنند، مگر اینکه پشت آنها گیاهان بزرگتر باشد.

–         بوته­های کوتاه می­توانند عناصر مجزا را به هم پیوند بدهند.

*گیاهان پوشاننده کف:

–         لبه فضاها را تعریف می­کند.

–         قسمت­های کاشته شده رامشخص می­کند.

–         خطهایی را خلق می­کنند که چشم را به نقاط کانونی، مانند ورودی بناها هدایت می­کنند.

–         برای تثبیت شیب ها و جلوگیری از فرسایش به کار می­روند.

*درختان کوچک و گلدار:

–         اگر ارتفاع زیر تاج پوشش آنها تا بالای سر برسد فضای صمیمی به وجود می­آورند.

–         اگر ارتفاع تاج به اندازه ارتفاع شم ناظر باشد فضا را محصور می­کند.

 

گیاهان و فرم زمین :

–         گیاهان می­توانند فرم زمین را مشخص­تر یا پنهان کنند.

–         گیاه­کاری در خط الرأس­ها به صورت متراکم، ارتفاع بیشتر به فرم داده، آن را محصورتر می­کند.

–         کاشت گیاهان در گودی، فرم واقعی زمین را کمتر نشان می­دهد.

–         کاشت گیاه در شیب، بر آن تأکید می­کند.

–         کاشت گیاهان همیشه سبز در شمال غربی ساختمان، مانع از وزش بادهای زمستانی می­شوند.

 

درختان برگ­ریز:

–         دارای وضعیت زمستانی کوتاه مدت، درختان دیر پا

 

درختان سوزنی برگ:

–         دید را محدود می­سازند.

–         خصوصی بودن را القاء می­کند.

–         به محوطه ثبات و استحکام می­بخشند.

–         برگ­های تیره، رشد کند، با ابهت و سنگین هستند.

–         غالباً در شمال غربی یا شمال بنا کاشته می­شوند.

–         اگر نزدیک سطح زمین شاخه داشته باشند مانعی در برابر باد هستند.

 

درختان پهن برگ (همیشه سبز) :

–         ظاهراً شبیه برگ ریزانند.

–         بیان کننده رنگ زنده تابستان

–         برگ­های آن تیره رنگ، مات و تا حدی شیشه­ای است.

 

گیاه و حرکت :

–         حرکت شاخه­ها و برگ­های درختان : در اقلیم سرد، به فضاهای مرده روح می­بخشد و در اقلیم گرم، بر جریان داشتن هوا تأکید می­کند و از لحاظ روانی موجب آسایش می­شود.

 

میزان تأثیر گیاهان بر کنترل صوت:

–         گیاهان با بافت باز شدت صدا را کاهش می­دهند. درختان پهن برگ بیشتر از درختان سوزنی برگ صدا را می­گیرند.

 

کنترل آلودگی شیمیایی و فیزیکی هوا :

–         خصوصیات فیزیکی سطح برگ نظیر وجود پرز، کرک و زائده­های گوناگون تأثیر دارد.

–         درختانی که آلودگی را در خود نگه می­دارند: بلوط هندی، نارون و زیرفون.

–         درختانی که آلودگی را در خود نگه نمی­دارند: اقاقیا، سپیدار و تبریزی.

–         برگ­های کرکدار، شاخه­ها و تنه­های درختان با پوسته خشن، ناخالصی هوا مانند گرد و خاک، دود و بخارها، گرده­های گیاهان و بوهای ناخوشایند را به خود می­گیرند و ذرات باران آنها را می­شویند.

–         گیاهان در حال رشد از طریق تعرق مقدار متنابهی رطوبت به محیط می­افزایند.

–         چمن سه برابر زمین صاف ذرات معلق در هوا را می­کاهد.

–         درختان با رها سازی فیتونسید تعادل بین دو نیمکره، حالت طبیعی و آرامش بخشی را به انسان می­­دهد. (فیتونسید: بسیاری از باکتری­ها، قارچ­های تک سلولی و برخی حشرات ریز را می­کشد.) درختان گردو، نرتد، بلوط، فندق، سرو کوهی، اکالیپتوس، بید، افرا و زبان گنجشک فیتونسید تولید می­کنند.

 

سایه دهی درختان :

–         عامل عمده در انتخاب درخت برای سایه­بان میزان ژرفای سایه می­باشد.

–         انبوهی شاخه­ها،بافت برگ و آرایش آن، قطر و ارتفاع تاج درخت نقش عمده­ای در میزان ژرفای سایه دارد.

–         درختان با توجه به ویژگی­های مختلف سه نوع پرده ایجاد می­کنند: ۱- پرده کدر : غیر قابل نفوذ، مانند کاج، ۲- پرده نیمه شفاف : درختانی با برگ­های نیمه شکسته، مانند زیرفون و شاه بلوط و ۳- پرده شفاف: درختان میوه و برخی از انواع صنوبرها؛ دارای شاخ و برگ سبک.

–         درخت شاه بلوط دارای تاج بزرگ و انبوه؛ سایبان وسیع

–         درخت اقاقیا دارای تاج باز و نه چندان بزرگ؛ سایه کم

–         در مناطق مرکزی با تابستان گرم و زمستان سرد، درختان با تاج انبوه و خزان کننده مناسب است.

–         میزان کاهش و تغییر جهت باد به ارتفاع، تراکم، فرم و پهنای گیاهان، مقاومت ساقه و شاخه در برابر باد بستگی دارد.

–         درختان محافظی موقت در برابر باران می­باشند.

–         سوزنی برگان ۴۰% و پهن برگان ۲۰% توانایی این را دارند که آب باران را از طریق تبخیر به فضا باز گردانند.

نکات مورد توجه در استفاده از درختان :

–         استفاده از درختان خزان دار در اطراف محل نشستن، محل بازی کودکان و مسیرهای حرکت.

–         پرهیز از کاشت درختان خرزهره، طاووسی و ابریشم مصری در پارک­ها.

–         گونه­هایی مانند ارش و افرای شبه چناری برای محل سایه مناسبند.

–         در کنار یک ساختمان قدیمی با تزئینات ظریف؛ گیاهان با بافت ظریف

–         در اطراف ساختمان­های مدرن؛ گیاهان با بافت ضخیم.

نکته: در ارتفاعات گیاهان از رشد کمتری برخوردارند.

–         گیاهان نور پسند در دامنه­های جنوبی وگیاهان سایه پسند در دامنه­های شمالی به کار برده می­شوند.

–         دره­هایی که امتدادشان شمالی – جنوبی می­باشد گیاهان گل دار روز کوتاه رشد می­کنند. 

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا