خانه / بیابان وکویر / پاره ای از اصطلاحات ژئومرفولوژی خاص مناطق بیابانی
پاره ای از اصطلاحات ژئومرفولوژی خاص مناطق بیابانی

پاره ای از اصطلاحات ژئومرفولوژی خاص مناطق بیابانی

تعریف واژه ها:

بدلند: شکل ژئومورفولوژی خاصی است که بیشتر در سازندهای سست از قبیل رس ها و مارنها قابل مشاهده است و در آن مجموعه‌ای از شیارهای باریک و عمیق با فاصله کم به وسیله بالهای نوک تیز از هم جدا می‌شوند. عرصه مزبور در اثر فرسایش آبی حاصل شده و از شواهد بارز مناطق بیابانی است. به منظور تعیین مناطق بدلند، ابتدا سازندهای زمین‌شناسی سست از قبیل: سازندهای قرمز فوقانی (بخشهای M1 و M2 ) ، هزار دره، کهریزک و شمشک، سازند قم، سازند قرمز تحتانی و دیگر سازندهای حاوی مارنها و مادستونها و عناصر تبخیری از روی نقشه زمین‌شناسی تفکیک شده و پس از انطباق آن با نقشه توپوگرافی محدوده‌های بدلند معین می شود. در انتها نیز می توان با استفاده از تصاویر ماهواره ای موجود و بازدیدهای صحرائی مناطق تعیین شده را اصلاح کرد و در نهایت محدوده‌های بدلند را مشخص نمود.

کویر و زمین‌های نمکی

کویر یک نوع عارضه مناطق بیابانی است که در پست ترین نقطه حوضه آبخیز بوجود می آید  و معمولا جزو بیابانهای مطلق به شمار می‌رود. عوامل مختلفی در تشکیل کویر موثر هستند که مهمترین آنها شرایط آب و هوایی، وضعیت ژئومرفولوژی، رسوبات ریزدانه، املاح و نمکهای مختلف مانند سدیم، منیزیم، پتاسیم، کلسیم و امثال آن است. باید توجه داشت که در کویر فرآیند تبخیر همیشه غالب است به طوری که میتوان گفت همیشه تبخیر شدیدتر از میزان آبی است که به منطقه وارد می شود ولی در حالت استثنائی که تبخیر ضعیف و جریانهای آبی کافی باشد، در منطقه دریاچه های کم عمق همراه جلگه های رسی تشکیل خواهد شد.

در مورد کویر تعاریف مختلفی عنوان شده است بعنوان مثال ؛ نبوی (۱۳۵۵) کویر را سرزمینهای وسیع و شوره زاری می داند،که میزان بارندگی سالانه آن کمتر از ۱۰ سانتیمتر است همچنین فرج اله محمودی (۱۳۶۵) کویر را پدیده ای خاکشناسی می داند که در شرایط خاصی تشکیل و توسعه می یابد.

بستر طغیانی

                بستر طغیانی به سطحی گفته می‌شود که طی سیلاب و طغیان رودخانه توسط آب پوشیده می‌شود. به این محدوده دشت سیلابی نیز اطلاق می‌گردد. اندازه ذرات تشکیل دهنده این رسوبها در حد سیلت و رس بوده و از ذرات معلق در آب تشکیل شده‌اند. به علت ریز بودن رسوبها سرعت رسوبگذاری در این دشتها اندک است. لایه‌بندی این رسوبات عموماً افقی بوده و گاهی اوقات لایه‌بندی مورب و لامیناسیونهای ریپلی نیز در آنها دیده می‌شود. در سطح رسوبها نیز علائمی مثل ترکهای گلی و آثار باران دیده می‌شود. همچنین قلوه سنگ های ریز و درشت در سطح آن نیز قابل رویت است که نشاندهنده قدرت و وسعت سیلاب های منطقه می باشد

 

– دشت سر

این عارضه ژئومورفولوژیک به بخش انتهایی دامنه‌ها که به صورت کشیده بوده و دارای شیب ملایم و طولانی است اطلاق می‌گردد. نیمرخ طولی آن در بالادست تقعر محسوسی داشته و به سمت پایین دست به سرعت از مقدار آن کاسته شده و به صورت خط مستقیمی ظاهر می‌گردد. میزان شیب در مجاور کوهستان حدود ۱۰ درجه بوده و در پایین دست تقریباً از بین می‌رود. برای تعیین محدوده دشت سرها لازم است ابتدا مرز بین کوه و دشت در نقشه توپوگرافی معین گردد و سپس مرز بین سازندهای سنگی و کوارترنر از روی نقشه زمین‌شناسی استخراج شود. بر اساس انطباق دو مرز مزبور محدوده‌های دشت سر معین می شود و دشت سرهای عریان و تراکمی نیز از یکدیگر قابل تفکیک هستند. محدوده دشت سرها را به کمک نقشه های توپوگرافی نیز می توان بر اساس فاصله خطوط تراز و درصد شیب مورد نظر تفکیک کرد

تپه‌های ماسه بادی ـ نبکاها

                به علت وسعت فضا و تنوع نمونه‌ها و حجم قابل توجه، سهم باد در شکل‌زایی نواحی بیابانی به صورت تراکم تپه‌های ماسه‌ای منعکس می‌گردد. تپه‌های ماسه‌ای کوچکی که در پناه یک مانع سنگی یا گیاهی بوجود آمده‌اند از فراوانترین نمونه‌ها هستند. تپه‌ای که بوسیله گیاه تثبیت شده باشد نبکا نامیده می‌شود. در اثر قرارگیری بوته‌ها، درختان و درختچه‌ها در مقابل حرکت ماسه‌ها و لیمونها، مقداری ماسه در پشت آنها تجمع یافته و تل‌هایی تشکیل می‌دهد که ارتفاع آنها گاهی به چند متر نیز می‌رسد و در بیشتر موارد پیکان ماسه‌ای متحرکی به آن متصل است. حجم پیکانها به حجم تل‌ گیاهی بستگی دارد که در پناه آن در جهت بادهای مسلط کشیده شده‌اند. این اشکال اولیه بر حسب نسبت تراکم پوشش گیاهی و فراوانی بادهای ماسه‌ای در بعضی از نقاط با تراکم متغیر دور هم جمع می‌شوند.

گنبدهای نمکی

                به ناهمواریهای گنبدی شکلی گفته می‌شود که هسته مرکزی آن را نمک تشکیل می‌دهد و از عوارض خاص بیابان از دیدگاه ژئومورفولوژی محسوب می‌گردند.گنبدهای نمکی حاوی هسته نمکی می‌باشند که اطراف آن توسط سنگهای رسوبی محلی احاطه شده است. در بیشتر گنبدهای نمکی سطح فوقانی توسط طبقات رسوبی پوشیده شده و پوششی می‌سازد که به آن سنگ پوشش گفته می‌شود. در برخی از گنبدهای نمکی ضخامت سنگ‌پوش به چند صد متر می‌رسد. البته برخی از گنبدهای نمکی فاقد سنگ‌پوش بوده و به سطح زمین رسیده‌اند.

دود کش جن

رخساره دود کش جن متشکل از ستون های عمود سنگی است که در اثر فرسایش و هوازدگی سنگ های کنگلومرائی بوجود آمده است و در اغلب موارد واریزه های بلوکی سنگی نیز در اطراف آن تجمع یافته اند.

مخروط افکنه های آبرفتی

مخروط افکنه ها سطوح گلاسی بادبزنی شکل با منشأ آبرفتی هستند که در محل خروج سیلاب از کوهستان و ورود به دشت تشکیل می گردد. بدلیل تغییرات انرژی آب و تغییرات سطح اساس نهشته های این رخساره ناهمگن بوده و دانه ها از قطر هائی با دامنه وسیع برخوردارند . چنین رخساره یا عوارض ژئومرفولوژیکی عمدتاَ در محل خروج دره ها به دشت های بزرگ تشکیل می گردند .

بطور کلی مخروط افکنه ها در روی دشت سرها و در مناطقی که شرایط آب وهوایی، اجازه تخریب و حمل مواد را داده تشکیل گردیده است. مخروط های آبرفتی مخصوص نواحی بیابانی و گرم نبوده بلکه در مناطق سرد و خشک و بعضاً در مناطق مرطوب نیز تشکیل می شوند. لیکن در مناطق مرطوب جریان های آبی باعث از بین بردن واریزه های بالقوه مخروط افکنه می شوند.

مسیل

مسیل بستر خشک و عریض رودخانه را شامل می شود که رسوبات آن عمدتاً قلوه سنگی است لیکن در نواحی دشتی وجلگه ای بسترهای ماسه ای نیز مشاهده می شود.

– دشت ریگی یا رگ :

دشت ریگی، رخساره بیابانی دیگری است که در اثر عمل باد یا آب و ابقاء دانه های درشت از طریق تخلیه دانه های ریزتر بصورت سنگفرش در بخشی از دشت سرهای فرسایشی پدید می آید. در میان انواع مختلف پوشش های سطحی بیابان ، پوشش سنگفرش یکی از بارزترین ویژگی های بیابان به شمار می آید ، پوشش سنگفرش شامل قطعه سنگ هائی است که ممکن است زاویه دار یا گرد باشند و غالباً ضخامت کمی دارند برداشت ذرات ریز بوسیله باد ، سبب می شود که ذرات درشت تر در سطح باقی بماند .

ناحیه جزر و مدی حاشیه ساحل

جریانات جزر ومدی معمولا هر۱۲ ساعت یکبار بوجود می آیند. بطوریکه در هنگام مد آب بطرف ساحل رفته و در هنگام جزر بطرف دریا باز می گردد رخساره فوق الذکر در اثر حمل ذرات ریز مانند رس و لای بوجود می آید سرعت آب در هنگام مد بیشتر از هنگام جزر است لذا در هنگام جزر انرژی آب کمتر بوده و مقدار خیلی کمی رسوب را از طرف خشکی به دریا حمل می کند.


درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا