خانه / مرتع ومرتعداری / حمایت از گیاهان مرتعی
حمایت از گیاهان مرتعی

حمایت از گیاهان مرتعی

گیاهان مرتعى ــ‌اعم از آنها که قبلاً موجود بوده‌اند یا گونه‌هائى که با بذرپاشى وارد مرتع شده‌اندــ در صورتى‌که تحت حمایت قرار نگیرند و همان شرایط پیشین وارد مرتع حکم‌فرما بوده است براى آنان نیز موجود باشد از بین مى‌روند. بنابراین لازم است که براى این گیاهان شرایطى فراهم شود تا بتوانند حداکثر باردهى را داشته باشند. استفادهٔ هر چه بیشتر از بارندگى‌ها به ‌منظور رسانیدن آب کافى به ریشهٔ گیاه، کودپاشى به ‌منظور تقویت گیاهان و اِعمال مدیریت چرا بى‌رویه و فراهم آوردن امکان رشد مناسب براى گیاهان مرتعى از جمله کارهائى است که براى دست‌یابى به مقصود فوق باید انجام شود؛ در زیر به‌شرح هر یک مى‌پردازیم.

  اصلاح مراتع از طریق ذخیرهٔ بارندگى‌ها

وجود پوشش گیاهى مناسب در سطح مراتع بهترین وسیله براى جلوگیرى از هدر رفتن آب به‌صورت جریان‌هاى سطحى است. در اغلب مراتع، تمام بارندگى منطقه براى رشد گیاهان آن منطقه و تولید علوفه مورد نیاز است و باید کارى کرد که بارندگى‌ها در همان نقطه‌اى که به زمین مى‌رسد ذخیره شود و به مصرف گیاه برسد. متأسفانه در بیشترین بخش مراتع کشور ما پوشش گیاهى به کلى از بین رفته یا به‌حدى کاهش یافته است که هیچ‌گونه نقشى در جلوگیرى از جریان سطحى آب ناشى از بارندگى‌ها ندارد. کوبیدگى سطح خاک بر اثر رفت و آمد دام‌ها، نفوذ‌پذیرى خاک را در برابر آب به حداقل رسانیده است. در چنین شرایطی، مجموعه‌اى از عملیات مکانیکى به‌ منظور افزایش نفوذپذیرى خاک و ذخیرهٔ آب حاصل از بارندگى‌ها لازم به‌نظر مى‌رسد. عملیاتى که براى ذخیرهٔ بهتر بارندگى‌ها در خاک مراتع مى‌توان انجام داد به‌شرح زیر است: الف- چاله‌چوله کردن (پیتینگ)عبارت است از ایجاد چاله‌هاى متعددى در سطح خاک براى ذخیرهٔ بارندگى‌ها در داخل چاله‌ها، نفوذ در خاک آن و جلوگیرى از جریان سطحى آب جهت استفادهٔ گیاهان مرتعی. پیتینگ قدرت جذب رطوبت را در خاک دو برابر مى‌کند. تجمع باران و برف در داخل چاله‌ها رطوبت اضافى را در چاله‌ها و خاک اطراف آن ذخیره مى‌کند و براى رشد گونه‌هاى مرغوب مرتعى محیط مساعدى به‌وجود مى‌آید. به‌خصوص گندمیان مى‌توانند در چنین شرایطى رشد و نمو خوبى داشته باشند. اندازهٔ چاله‌هاى ایجاد شده حدود ۵/۲ x یک و نیم متر و فاصلهٔ ردیف‌هائى که چاله‌ها روى آن قرار دارند ۹۰-۶۰ سانتى‌متر است. بهتر است ردیف‌ها روى خطوط تراز قرار داشته باشند. ایجاد چاله چوله براى اراضى با شیب کم و ملایم تا تپه ماهورهاى کم‌ارتفاع مناسب‌تر است و معمولاً در زمین‌هاى با شیب بیش از ۱۰-۸ درصد اجراء نمى‌شود. براى ایجاد چاله ازدستگاه‌هاى مکانیکى (پیتر) که داراى انواع دیسکی، استوانه‌اى گردان، و بذرکار استفاده مى‌شود. ب- ایجاد شیار روى خطوط تراز (کنتور فارو)روى خطوط تراز در سطح مراتع جوى‌هاى کوچکى به‌ منظور نفوذ دادن آب در خاک، جلوگیرى از جریان سطحى آب، افزایش پوشش گیاهى و تولید علوفه ایجاد مى‌شود. در صورتى‌که منظور از ایجاد اینگونه جوى‌ها ذخیرهٔ نزولات آسمانى در خاک و اصلاح مراتع باشد، اولاً باید مراتع مورد عمل داراى پوششى از گندمیان مرغوب باشد تا بذر کافى را براى افزایش پوشش گیاهى تولید کند، ثانیاً فاصله جوى‌ها را باید ۶۰ سانتى‌متر و عمق آنها را ۱۰ تا ۲۰ سانتى‌متر انتخاب کرد تا نتیجه مطلوب را به‌دست دهد. اگر منظور از احداث این جوى‌ها فقط کنترل آب‌هاى سطحى و جلوگیرى از فرسایش خاک بر اثر جریان آب باشد باید ظرفیت جوى‌ها فاصلهٔ آنها به گونه‌اى انتخاب شود که تعداد آنها به حداقل برسد و ظرفیت جوى‌ها متناسب با میزان و شدت بارندگى منطقه باشد، به‌طورى که در شدیدترین بارندگى‌ها آب از جوى‌ها سر ریز نکند. بى‌دقتى در این محاسبه زیان‌هائى را به‌ بار مى‌آورد زیرا اگر یکى از جوى‌ها سرریز کند میزان آب در جوى‌هاى پائین دست افزایش پیدا مى‌کند که با سرریز شدن آب در جوى‌هاى دیگر روان‌آب و مآلاً فرسایش شدیدى را به‌وجود مى‌آورد.شیار روى خطوط تراز در شیب‌هاى بالاتر از ۲۰ درصد توصیه نمى‌شود. – چگونگى پیاده‌کردن خطوط ترازبراى پیاده کردن خطوط تراز روش‌ها و وسایل گوناگونى به‌کار مى‌روند مانند وسایل نقشه‌بردارى که کار کردن با آنها مستلزم صرف وقت و هزینهٔ زیاد است. به‌ همین دلیل بهتر است از وسایل ساده‌ترى براى این‌کار استفاده کرد. یکى از این وسایل تراز بنائى است که مى‌توان آن را روى دو پایه قرار داد و با آن نقاط هم‌تراز را پیدا کرد. وسیلهٔ ساده دیگر شیلنگ آب است. بهتر است از نوعى استفاده شود که حرکت آب در آن دیده شود و اگر ماده‌اى رنگى به آب اضافه شود حرکت آب در شیلنگ بهتر دیده مى‌شود. روش کار به این‌صورت است که یک سر شیلنگ را در ابتداى خط تراز و سر دیگر را با توجه به طول شیلنگ و تا آخرین حد ممکن حرکت مى‌دهند تا سطح آب در انتهاء شیلنگ نقطهٔ هم ارتفاع را با ابتداى خط تراز نشان دهد.

  احداث بانکت و تراس‌بندى

در مورد احداث بانکت و تراس‌بندى شرح مختصرى در مبحث (مرتع و حفاظت آب و خاک) داده شده است. از این دو روش کمتر به‌عنوان روش اصلاحى در سطح مراتع استفاده مى‌شود؛ احداث بانکت و تراس‌بندى بیشتر براى جلوگیرى از فرسایش خاک در زمین‌هاى زراعتی، در عملیات مکانیکى آب‌خیرداری، درخت‌کارى و احداث باغ‌هاى میوه روى شیب‌ها مى‌باشد. تراس‌بندى تقریباً در افزایش تولید علوفه تأثیر مثبتى ندارد و حتى در خاک‌هاى کم‌عمق موجب کاهش تولید نیز مى‌شود. اجراء آن در سطح مراتع به ‌منظور کاهش جریان سطحى آب و کنترل سیلاب‌ها و رسوب‌گذارى آن و به‌طور کلى در جهت هدف‌هاى آب‌خیزدارى است. تراس ممکن است شیب‌دار باشد و سرعت جریان آب را آن‌قدر کم کند که آب قادر به شستن خاک نباشد. تراس‌هاى بدون شیب در مناطق کم‌باران به ‌منظور ذخیرهٔ بارندگى‌ها احداث مى‌شوند. بانکت‌هائى که در مراتع ایجاد مى‌شوند از نظر ابعاد با جوى‌ها اختلاف زیادى دارند. بانکت‌ها معمولاً به عمق ۹۰-۴۵ سانتى‌متر و پهنائى تقریباً در همین حدود احداث مى‌شوند. در مناطق داراى آبراهه‌هاى بزرگ که نشان‌گر جریانات شدید آب‌هاى سطحى است. بانکت‌ها به ‌منظور کنترل سیلاب‌ها احداث مى‌شوند. ظرفیت بانکت‌ها باید با توجه به شدیدترین بارندگى منطقه تعیین شود؛ فاصله بانکت‌ها از یکدیگر نیز بستگى به شیب دامنه، نفوذ‌پذیرى خاک، پوشش گیاهى و شدت بارندگى دارد. براى تعیین فاصلهٔ عمودى بانکت‌ها از فرمول زیر که به فرمول ساکاردی معروف است مى‌توان استفاده کرد:

H = [ p (260 10) ] ۱٫۳

در این فرمول، H فاصلهٔ عمودى بانکت‌ها از یکدیگر به متر و P شیب دامنه (متر به متر) است شکل ( بانکت و فواصل عمودى و افقى آن). عدد ثابت ۲۶۰ مى‌تواند با توجه به وضع خاک از نظر بافت و نفوذپذیرى و هم‌چنین وضعیت پوشش گیاهى منطقه از ۲۵۰ تا ۲۷۰ (با کاهش و افزایش ۱۰) تغییر کند. براى مثال اگر شیب زمین ۱۰ درصد باشد و وضعیت بافت خاک و پوشش گیاهى به‌ گونه‌اى باشد که نفوذپذیرى مناسبى را براى خاک فراهم آورد فاصله عمودى بدین‌گونه محاسبه مى‌شود:

H = [ (10 / 100) (260 + 10) ] ۱٫۳ = ۳ √۳ = ۳

یعنى فاصلهٔ عمودى بانکت‌ها از یکدیگر در شرایط یاد شده بالا باید ۳ متر باشد.

 

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا