خانه / دریاچه ارومیه / سرنوشت آرال عبرتی برای دریاچه ارومیه
سرنوشت آرال عبرتی برای دریاچه ارومیه

سرنوشت آرال عبرتی برای دریاچه ارومیه

مطلب این پست به بهانه بازدید اخیر پروفسور کریستین اوپ استاد جغرافیای آب و خاک از دانشگاه ماربورک آلمان از دریاچه ارومیه نوشته شد. ایشان در نخستین روزهای اردیبهشت ماه سالجاری مهمان بخش تحقیقات بیابان-موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور بود.

 

دریاچه ارومیه

سرنوشت آرال عبرتی برای دریاچه ارومیه

 مطلب این پست به بهانه بازدید اخیر پروفسور کریستین اوپ استاد جغرافیای آب و خاک از دانشگاه ماربورک آلمان از دریاچه ارومیه نوشته شد. ایشان در نخستین روزهای اردیبهشت ماه سالجاری مهمان بخش تحقیقات بیابان-موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور بود. از آنجا که نامبرده تحقیقات زیاد و قابل توجهی در دریاچه آرال و همچنین مسایل مربوط به گرد و غبار در آسیای میانه از جمله ترکمنستان،ازبکستان و قزاقستان داشتند برنامه ای برای سفر به اهواز و همچنین بازدید دریاچه ارومیه به اتفاق ایشان و تنی چند از همکاران بخش بیابان تدارک دیده شد که ضمن بازدید، نتایج تحقیقات خود را در هر مورد در اهواز و ارومیه نیز در جمع محققین و صاحب نظران استان ارایه کند. هر دو سخنرانی اهواز و ارومیه با استقبال خوبی برگزار شد از اقبال ما در روزهای سفر به اهواز (۵-۲ اردیبهشت) و ارومیه (۷-۶ اردیبهشت) هوا بسیار عالی و از گرد و خاک خبری نبود. فعلا گزارش سفر اهواز را به وقت دیگری موکول می کنم و از آنجا که سرنوشت غم انگیز و فلاکت بار دریاچه آرال بسیار شبیه دریاچه ارومیه است قدری به این مشابهت ها اشاره می کنم.

آرال در گذشته یکی از چهار دریاچهٔ بزرگ دنیا بود که ۶۸ هزار کیلومتر مربع وسعت داشت اما از دههٔ ۱۹۶۰ که دولت شوروی با انحراف مسیر رود آمودریا و سیردریا به صحرای قره‌قوم (به منظور کشاورزی) اقدام کرد این دریاچه رفته رفته آب رفت، در ۱۹۸۷ دریاچه به دو پهنهٔ آبی مجزا تقسیم شد. یک دریاچهٔ کوچک‌تر در شمال و یکی بزرگتر در جنوب. در سال ۲۰۰۳ دریاچهٔ آرال جنوبی با سرعتی بیشتر از پیش‌بینی‌ها شروع به خشکیدن کرد. چون در بخش‌های عمیق‌تر آن بخش زیرین آب شورتر از بخش روئی بود و آب زیر و رو با هم ترکیب نمی‌شدند به همین دلیل گرمای تابستان فقط به روی آب می‌رسید و آن را با سرعتی بیش از حد انتظار تبخیر می‌کرد. در همین سال دریاچهٔ جنوبی به دو دریاچه در شرق و غرب خود تقسیم شد.  که همگی در مجموع ۱۰ درصد مساحت اصلی دریاچه را داشتند. در سال ۲۰۰۹ تصاویر ماهواره‌ای نشان داد که دریاچهٔ شرقی و دریاچهٔ جنوبی هم به‌کلی خشک شده و دریاچهٔ غربی نیز بسیار کوچک‌تر شده‌است.

File:Aral Sea Continues to Shrink, August 2009.jpg

تاریخ تصویر ۲۷ آگوست ۲۰۰۹

مارس ۲۰۱۰

بخش کوچک باقی‌ماندهٔ این دریاچه هم گرفتار آلودگی‌هایی نظیر دورریزهای آزمایشهای نظامی، کودهای شیمیایی، آفت‌کش‌ها، و پسمانده‌های پروژه‌های صنعتی و همچنین درصد نمک بسیار بالا شده‌است. آلودگی زیست‌بوم بزرگ‌ترین مشکل این پهنه آبی است. در پی کاهش مساحت این دریاچه صنعت پر رونق ماهیگیری گذشته تقریباً از میان رفت و موجب بیکاری و مشکلات اقتصادی زیادی شد. همچنین منطقهٔ اطراف دریاچه آرال دچار آلودگی‌های زیست‌محیطی مهیبی شد که با افزایش بیماری‌ها خود را نشان داد.مشکلی که هم اکنون دریاچه ارومیه با آن مواجه شده است از جمله آلودگیهای زیست محیطی از قبیل آرسنیک و سطح وسیع پوشیده از نمک که از آن بعنوان سونامی نمک در آینده یاد می شود

پس‌روی آب دریاچه تغییرات آب‌وهوایی را نیز در منطقه ایجاد کرد که طی آن تابستان‌ها گرم‌تر و خشک‌تر و زمستان‌ها سردتر و طولانی‌تر شده‌اند. در سال‌های اخیر تلاش هایی از سوی دولت قزاقستان برای حفظ و احیای دریاچهٔ آرال شمالی صورت گرفته که موجب کاهش شوری آب دریاچه و افزایش تعداد ماهیان در برخی نقاط شده‌است. اما دریاچهٔ جنوبی شانس چندانی برای بقا ندارد. تخریب دریاچهٔ آرال یکی از بزرگ‌ترین فجایع زیست‌محیطی کره زمین به شمار می‌رود.

از سال ۱۹۶۰ هر سال ۲۰ تا ۶۰ کیلومترمکعب آب به جای دریا به سوی بیابان می‌رفت. بیشتر آبی که در گذشته به دریاچهٔ آرال می‌رفت تغییر مسیر داده بود و در دههٔ ۱۹۶۰ آرال آب‌رفتن خود را آغاز کرد. از ۱۹۶۱ تا ۱۹۷۰ هر سال به طور میانگین ۲۰ سانتی‌متر از سطح آب دریاچه کاسته می‌شد، در دههٔ ۱۹۷۰ این رقم به ۵۰ تا ۶۰ سانتی‌متر و در دههٔ ۱۹۸۰ به ۸۰ تا ۹۰ سانتی‌متر رسید. واکنش‌ها به نابودی تدریجی آرال متغیر بود. برخی کارشناسان شوروی سابق دریاچهٔ آرال را «خطای طبیعت» توصیف کرده و نابودی آن را غیرقابل اجتناب می‌دانستند. اما از سوی دیگر طرحی در دههٔ ۱۹۶۰ پیشنهاد شده بود که رودخانه‌های حوضهٔ آبریز اوب با یک پروژهٔ‌ کانال‌کشی عظیم به آسیای میانه منتقل شود که پر کردن دریاچهٔ در حال خشکیدن ارال یکی از اهداف این طرح بود. این طرح در نهایت به دلیل هزینهٔ بسیار زیاد و مخالفت افکار عمومی در روسیه در ۱۹۸۶ کنار گذاشته شد. این موضوع باید مورد توجه کسانی قرار گیرد که طرح انتقال آب از دریای خزر به دریاچه ارومیه را پیشنهاد می کنند. این طرح هم بلحاظ هزینه هنگفت و هم بلحاظ مسایل حقوقی عملی نخواهد بود

در سال ۲۰۰۷ مساحت دریاچه به ۱۰ درصد مساحت اصلی رسید و شوری آب دریاچهٔ‌ جنوبی به ۱۰۰ گرم در لیتر رسید. در مقام مقایسه میزان شوری آب دریاهای آزاد حدود ۳۵ گرم در لیتر و بحرالمیت ۳۰۰ تا ۳۵۰ گرم در لیتر است. از سال ۲۰۰۶ با احداث یک سد دریاچهٔ آرال شمالی در حال افزایش وسعت، عمق و کاهش شوری آب است اما باقی‌مانده‌های دریاچهٔ جنوبی همچنان در حال خشکیدن است وصحرای آرال‌قوم را در بستر دریاچهٔ سابق پدید آورده‌است.

 دریاچه ارومیه

                  November 2003

دریاچهٔ ارومیه، بزرگ‌ترین دریاچهٔ داخلی ایران و دومین دریاچهٔ آب‌شور دنیا است. حجم آب دریاچه ارومیه در مساحت ۵۸۲۲ کیلومتر مربع و باعمق متوسط ۵/۴ متر بالغ بر ۳۱ میلیارد مترمکعب تخمین زده میشود. رودخانه های مهم حوضه آبریز دریاچه عبارتند از :سیمینه رود ، زرینه رود ، مهاباد چای ، گدارچای ، باراندوز چای ،نازلوچای ، روضه چای ، زولاچای ، شهرچای در آذربایجانغربی وآجی چای ، لیلان چای ، آذرشهر چای ، قلعه چای ، صوفی چای ،مردوق چای و ۷ رودخانه فصلی درآذربایجان شرقی وغربی بنامهای خرخره چای ،شیواسان چای ،سنیخ چای ، طسوج چای، دریان چای ، وگبی چای که اغلب در زمستان وبهار جریان دارند.

جدول مشخصات رودخانه های مهم حوضه دریاچه ارومیه در استان آذربایجان غربی

نام حوزه

 نام رودخانه

 طول رودخانه

(کیلومتر)

 سطح حوزه

(کیلومترمربع)

نام ایستگاه

حجم رواناب سالانه

(میلیون مترمکعب)

دریاچه ارومیه

زرینه رود

 ۳۴۰

۱۱۸۹۷

ساریقمیش

۱۶۴۲

سیمینه رود

 ۱۴۵

۳۶۵۶

داشبند

۵۰۳

مهاباد چای  

۸۰

۲/۱۵۲

محل سد

۳۵۱

گدار چای  

۱۰۰

۲۱۳۷

نقده

۴۲۵

باراندوز چای 

۷۰

۱۳۱۸

دیزج

۲۶۸

شهر چای  

۷۰

۷۲۰

میرآباد

۲۶۰

نازلو چای  

۸۵

۲۲۶۷

تپیک

۳۹۹

روضه چای  

۵۱

۴۵۳

پل ازبک

۴۱

زولا چای   

۸۴

۲۰۹۰

چهریق علیا

۱۴۰

 لازم به توضیح است که سهم آب ورودی به دریاچه ارومیه از رودخانه های استان آذربایجان غربی به میزان ۸۵ درصد واز رودخانه های استان آذربایجان شرقی ۱۵ درصد می باشد.

متاسفانه هم اکنون مساحت این زیست بوم طبیعی به شدت در حال کاهش است به دلایل مختلف از جمله کم آبی، برداشت بی رویه آب از منابع زیرزمینی، احداث چندین سد بر روی رودخانه های ورودی و نیز تغییرات اکوسیستم ناشی از احداث جاده، طی ۱۰ سال گذشته حدود ۴۰ کیلومتر مربع از سطح دریاچه به شوره زار تبدیل شده و شوری آب نیز به شدت افزایش یافته است. تنها جانور زنده داخل دریاچه که سخت پوستی به نام “آرتمیا” است و بیش از نیمی از ترکیبات بدن آن حاوی پروتئین بوده و منبع غذایی بسیار مناسبی برای پرورش ماهی و میگو می باشد در حال از بین رفتن است. با توجه به افزایش شوری دریاچه ارومیه به ۳۵۰-۳۰۰ گرم در لیتر و کاهش سطح آب، میزان تراکم آرتمیا در حال حاضر نسبت به ۱۰ سال گذشته ۳۰ برابر کاهش یافته است. گفتنی آنکه شرایط طبیعی آب برای زیست و زاد و ولد آرتمیا، دارا بودن املاح به میزان ۱۵۰ گرم در لیتر است.

سدهای احداث شده در مسیر رودخانه های منتهی به دریاچه ارومیه

ورود پساب های صنعتی آلوده به آرسنیک و آمونیاک در حاشیه دریاچه ارومیه، پیامدهایی همچون احتمال بروز سرطان در انسان ها و ناباروری اراضی حاشیه این تالاب را در پی دارد. آرسنیک شبه فلزی سنگین و سمی است و خطرات زیادی برای محیط زیست و انسان دارد.  مهم ترین اثر آن در بدن انسان، سرطان زایی است. قرار گرفتن افراد در معرض این ماده سمی باعث ابتلابه سرطان های پوست، معده، ریه، کبد، کلیه، مثانه و… می شود.

مسئولین مربوطه استان علت اصلی وضعیت اسفناک پارک ملی دریاچه ارومیه را تغییرات آب و هوایی، کاهش نزولات آسمانی، بالا رفتن دمای هوا، عدم استفاده صحیح و بهینه از آب در داخل حوزه آبی، کنترل روان آبها و احداث سازه‌های آبی، حفر چاههای آب و راندمان پایین آبیاری در داخل حوزه آبریز دریاچه ارومیه عنوان می کنند.

 مقایسه تصویری دریاچه آرال و ارومیه

     

ارومیه

ارومیه                                                          آرال

File:Aral Sea 1989-2008.jpg

وضعیت خشک شدن دریاچه آرال در فاصله زمانی ۱۹۸۹ تا ۲۰۰۹

 

File:Lake Urmia 2010.jpg

    Urmia from space, 1984           Satellite image of Lake Urmia, 2010  

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا