خانه / مختلف / چرای دام در مراتع و تعادل دام و مرتع
چرای دام در مراتع و تعادل دام و مرتع

چرای دام در مراتع و تعادل دام و مرتع

امشب توی سرچ هایی که داشتم یک مطلب خوب برای دانشجویان مرتع داری پیدا کردم که برای استفاده این عزیزان در این پست از سایت جنگلیها قرارش میدم. این مطلب تحقیقی در مورد  چرای دام در مراتع و  تعادل دام و مرتع است که آقای :محمد علی حیدریکارشناس زراعت  مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان ایوان در وبلاگ خودشون قرار داده بودند. 

20131208083508ch-1262_Original_8fbc2d1d-6ca5-433d-ae80-80a45182a172

بسمه تعالی

 تعادل دام و مرتع

 تهیه و تنظیم :محمد علی حیدری

   کارشناس زراعت  مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان ایوان

    تابستان ۱۳۸۵

مقدمه

منابع طبیعی به عنوان بستر حیات ، عامل اصلی در جهت حرکت و رسیدن به توسعه پایدار، جایگاه ویژه ای در توسعه کشور دارد بطوریکه پوشش گیاهی از جنبه های مختلف بر جوامع انسانی ،دامی ومحیط زیست آنها تاثیر داشته ونقش ارزنده و زیر بنایی دارند، از جمله می توان به حفاظت خاک ، جلو گیری از پر شدن سدها وبروز سیلابها ، نفوذ پذیری وافزایش منابع آبهای زیر زمینی،تولید علوفه مرتعی،رونق دادن به دامداری و افزایش تولیدات دامی ،توسعه زنبورداری،حفاظت محیط زیست وحیات وحش ،افزایش فراورده های جنبی وپوشش گیاهی از قبیل گیاهان دارویی و صنعتی اشاره کرد.

اشتغال بخش بزرگی از نیروهای مولد سرزمین ما که شامل بهره برداران کشاورزی و منابع طبیعی می باشند بستگی به مراتع دارد وتلاش در جهت محیط زیست یهتر و افزایش تولیدات دامی به بهبود کمی وکیفی مراتع دارد.

طی چند قرن اخیر به سبب رشد انسانی ودامی و بهره برداری نادرست از منابع و کم توجهی به برنامه های مرتعداری باعث تخریب سرزمین گردیده است.طبق آمار موجود میزان فرسایش خاک در ایران بیش از ۲٫۵میلیارد تن در سال تخمین زده شده است .از اثرات آن از دسترس خارج شدن هزاران هکتار زمین زراعی، ورسوب گذاری بیش از ۱۰۰ میلیون تن در پشت سدها است.همچنین خسارت ناشی از سیل در برخی  سالهای سیلابی بیش از ۱۰۰ میلیارد ریال می باشد واین در حالی است که یکنوع ارتباط خطی بین تعداد سیل ها ی مخرب، فرسایش خاک و از بین رفتن پوشش گیاهی وجود دارد.

مراتع کشور اعم از ییلاقی، قشلاقی ومیان بند از مهمترین وبا ارزش ترین منابع تولید علوفه دام کشور به شمار می روند.مراتع ییلاقی که در فصل تابستان مورد چرای دام قرار می گیرند دارای مساحتی حدود ۲۳ میلیون هکتار بوده که ظرفیت تولید بیش از ۶ میلیون تن علوفه خشک را دارند این مقدار علوفه غذای مورد نیاز ۵۴ میلیون واحد دامی را تامین می کند در صورتی که اکنون ۶۹ میلیون واحد دامی از این مراتع استفاده می کنند.

مراتع قشلاقی مراتعی هستند که در فصل زمستان مورد چرای دام قرار می گیرند.وسعت این مراتع ۶۷میلیون هکتار وظرفیت تولید ۴٫۵میلیون تن علوفه خشک قابل برداشت مجاز را دارند که برای تامین غذای ۷۷٫۴میلیون واحد دامی کفایت می کند.

مراتع میان بند که در فصل بهار و پائیز مورد چرای دام قرار می گیرند نیز جزء مراتع قشلاقی به حساب می آیند.

متاسفانه به دلیل استفاده های غلط هم از وسعت و هم از کیفیت مراتع کاسته شده است به طوری که هم اکنون از سطح ۹۰ میلیون هکتار مرتع،فقط ۱۶ میلیون هکتار از آن در شرایط خوبی قرار دارد. اگر این خرابی و نابودی ادامه پیدا کند، تولید علوفه مورد نیاز دام روز به روزکمتر می شود و خاکهای حاصلخیز کشاورزی نیز از بین می روند. از طرفی نابودی مراتع موجب بروز سیل و درنتیجه پرشدن مخزن سدها می شود وسرانجام مراتع این ثروت خدادادی به بیابانهای شوره زار تبدیل میشوند.

در این رابطه برای حفظ آب وخاک ،تولیدعلوفه وگوشت بیشتر ونگهداری مراتع باید چاره ای اندیشید تا تعداددام بیشتر از ظرفیت تولید مراتع نباشد.به همین دلیل طرح تعادل دام ومرتع از سوی سازمان جنگلها ومراتع کشور در سال ۱۳۷۷ارائه وبه مرحله اجرا در آمد.

اثرات طرح تعادل دام ومرتع:

۱-حفظ ونگهداری خاک

۲-جلوگیری از فرسایش آبی وبادی

۳-ذخیره سازی آب در مخزن های زیر زمینی

۴-افزایش بیش از۴۰%به تولیدات علوفه ای مراتع

۵-افزایش بیش از ۲۰-۱۵%به پوشش گیاهی مراتع

۶-افزایش تولید گوشت قرمز به میزان ۱۴%(در پروار بندی ودامهای خارج شده از مرتع)

۷-اسکان وساماندهی ۳۳۰۰۰خانوار عشایری

۸-بهبود وضعیت کیفی دامهای داشتی کشور

۹-ایجاد شغلهای مناسب یا بهبود مشاغل موجود برای تولید کنندگان گوشت با تشکیل پروار بندی برای ۱۷٫۲میلیون واحد دامی بز

۱۰-تامین غذای دام و انسان را به عبارتی تعادل مناسب بین تولید وبرداشت و افزایش کیفی غذای دام و فرآورده های مرتعی کشور

۱۱-تولید اکسیژن بیشتر وجذب گازهای سمی

۱۲-حرکت در جهت توسعه پایدار در کشور

۱۳-تعادل بین دام تولیدی کشور وعلوفه مورد نیاز آنها

۱۴-افزایش درآمد ملی در نتیجه افزایش در آمد خانوار بهره بردار از مراتع

۱۵-بهبود وضعیت معیشتی وزیستی بهره برداران

۱۶-تداوم تولید در بخش کشاورزی و جلوگیری از ایجاد وابستگی

بهره برداران و دامداران به تنهایی قادر به اجرای طرح تعادل دام و مرتع نیستند،دولت هم به تنهایی قادر به اجرای طرح نیست،اگر بخواهیم طرح تعادل دام ومرتع به صورت صحیح اجرا کنیم دولت و بهره بردار باید با یکدیگر همکاری کنند تا با مشارکت و همکاری بتوانند به وظایف خطیر خود عمل کنند. در این رابطه وظایف بهره برداران ودولت به صورت کامل وبه شرح زیر توضیح داده می شود.

وظایف بهره برداران ودامداران

۱-اجرای طرحهای مرتعداری

در این طرحها که برای محدوده های عرفی بهره برداران از مراتع تهیه می شوند ،برنامه های متفاوتی با توجه به شرایط منطقه دیده می شود که مهمترین آنها عبارتند از:

۱-۱قرق کردن

۲-۱بذر پاشی

۳-۱ کود پاشی

۴-۱ کپه کاری

۵-۱ ذخیره نزولات آسمانی

۶-۱ بوته کاری

۷-۱ حفر چاه مالداری واحداث آبشخوار

۸-۱ نصب تلمبه بادی،تلمبه دستی وچرخ چاه

۹-۱ اصلاح و مرمت چشمه سارها

۱۰-۱ ایجاد سطح عایق واحداث آب انبار

۱۱-۱ اداره کنترل چرای دام (مدیریت چرا)

۱۲-۱ اجرای روشهای مناسب بهره برداری

۱۳-۱ کشت علوفه در دیمزارهای پر شیب وکم بازده

۱۴-۱بیمه مراتع

۱-۱ قرق کردن:

قرق کردن مرتع به زبان ساده همان جلوگیری از ورود دام به مرتع است. این عمل در مراتعی که به شدت تخریب شده ولی امید به بهبود آن به صورت طبیعی وجود دارد انجام می گیرد .این کار از طریق حصار کشی و نظارت قرقبانان وجنگلبانان با همکاری دامداران ومرتعداران امکان پذیر است .در مراتعی که هنوز گیاهان خوش خوراک وبا ارزش به کلی نابود نشده اند ، میتوان با قرق کردن، باعث رشد و تکثیر دوباره گیاهان خوش خوراک شد.با این کار گیاهان کم ارزش ،کمتر می شوند وجای آنها ، گیاهان قابل استفاده و پر ارزش رشد خواهند کرد. پس از اصلاح و بهبود وضع مرتع مجددا” می توان به دام اجازه ورود و بهره برداری از مرتع را داد.این عمل بسیار ارزان وساده انجام می گیرد ولی نیاز به رعایت شرایط قرق دارد ودرزمان قرق باید از ورود دام به مرتع دقیقا” جلو گیری شود.

۲-۱ بذر پاشی:بذر پاشی در مراتع فقیر و متوسط یعنی مراتعی که نصف گیاهان آن از بین رفته است انجام می گیرد.در این روش،نیازی به شخم زمین نیست بلکه پس از بذر پاشی با عبور دامها از این مراتع بذر ها به زمین چسبیده وپس از بارندگی شروع به رشد می کند.البته منطقه بذر پاشی شده نباید در سال بعد مورد چرای دام قرار گیرد. ضمنا”در بذر پاشی از بذرهای بومی همان منطقه استفاده شود به علاوه مراتعی را می توان بذر پاشی کردکه بارندگی  کافی در آن برای سبز شدن بذرها وجود داشته باشد.

۳-۱ کودپاشی:یکی دیگر از راههای اصلاح مراتع کود پاشی است کود پاشی به علت ارزان بودن و نیاز نداشتن به ابزار و تجهیزاتی مثل تراکتور و غیره، روش خوبی برای احیای مراتع است.این اقدام در مراتع کوهستانی و نسبتا”پر باران که دارای علوفه خوب وبا ارزش هستند و احتیاج به قرق طولانی ندارد بسیار موثر است.در این روش باید توجه داشت که پوشش گیاهی این مناطق بیشتر از گیاهان با ارزش بوده، متوسط بارندگی سالیانه بالای ۳۵۰ میلی متر ومنطقه دارای بارندگی بهاره می باشد.در ضمن باید دقت شود زمان مناسب برای(کود ازته)در بهار ودر آستانه بارش بهاره وقبل از رشد گیاه وبرای (کودهای فسفره)در پائیز ودر اول بارندگیهای پائیزه می باشد باید دقت کرد که بعداز کود پاشی دام وارد مرتع نشود تا کودها کاملا”در خاک نفوذ کنند.

۴-۱ کپه کاری: در زمین های مرتعی که بصورت تپه ماهور وکوهستانی هستند و هنوز گیاهان خوش خوراک و با ارزش درآن وجود دارند، این روش انجام می گیرد روش کپه کاری احتیاج به ماشین های کشاورزی ندارد ،فقط با استفاده از تیشه ، چاله های کوچکی ایجاد می شودوبذرهای مرتعی و علوفه ای دیم در آن چاله ها کشت می شودسپس روی چاله ها با مقداری خاک به طوری که بذر ها در عمق مناسبی قرار گیرند ، پوشانده می شوند، ضمنا” برای جلوگیری از حرکت خاک پشته مقابل چاله ، بهتر است شیب چاله به داخل باشد تعداد وفاصله چاله ها در مراتع مختلف ، فرق می کند و معمولا” بین ۲-۱٫۵ متر است. تعداد بذرهای کاشته شده در هر چاله حداکثر ۱۰ وحداقل ۵ بذر توصیه می شود افزایش تولید حاصل از اجرای روش کپه کاری بین ۳۰۰-۲۰۰ کیلو در هکتار پیش بینی می شود. در اجرای این عمل باید دقت شود که بذر کاری قبل از بارندگی زمستانه برای گیاه خانواده گندمیان وقبل از بارندگی بهاره برای خانواده نخودیان باشد و بارندگی مناسب وجود داشته باشد.

۵-۱ذخیره نزولات آسمانی :از دیگر راههای اصلاح و احیای مراتع،ذخیره نزولات آسمانی است این عملیات برای افزایش نفوذ بیشتر آب در خاک و ذخیره بیشتر آب باران و برف انجام می شود که ایجاد شیار در خطوط تراز  در سطح مراتع، یکی از این روشهاست.این کار در زمینهایی که شیب تند ندارند و خاک آنها سست نیست با ایجاد شیار عمود بر شیب در مراتع، انجام می گیرد.این روش باعث می شود آب بیشتری در زمین نفوذ کند برای این کار از گاوآهن های دو بشقابی استفاده می شود فاصله شیارها با توجه به شیب زمین متفاوت بوده بین ۵-۲ متر وعمق آنها بین ۲۰-۱۵ سانتی متر است عرض شیارها معمولا”۳۰ سانتی متر است.

یکی دیگر از روشهای ذخیره آب باران و برف در خاک مرتع چاله چوله کردن زمین ( پیتینگ) است. در این روش رطوبت خاک بیشتر می شود وتولیدات مرتع را افزایش می دهد.پیتینگ عبارت است از ایجاد چاله هایی با عمق ۱۵ سانتی متر ،طول ۱۰۰-۵۰ سانتی متر وعرض ۲۵ سانتی مترکه توسط دستگاهی بنام (پیتر ) در فاصله ۹۰-۶۰ سانتی متری از یکدیگر حفر می شوند خاک این زمینها برای عملیات پیتینگ نباید خیلی سبک ویا خیلی سنگین باشد. اگر ایجاد چاله (پیتینگ) همراه با بذر پاشی باشد به مراتب بهتر است ، زیرا در هر هکتار بین۲۰۰-۱۵۰کیلو افزایش تولید رابه دنبال خواهد داشت.

۶-۱بوته کاری:بوته کاری عبارت است از کاشت نهال هایی که قبلا”بذر آنها در خزانه ، کشت و پرورش داده شده است رایج ترین این نهال ها انواع آتریپلکس  (اسفناج وحشی) است که در گلدانهای پلاستیکی پرورش داده می شود. غالبا” بوته کاری در مناطقی انجام می گیرد که خاک آنجا شور یا قلیایی و بارندگی در این مناطق کم است افزایش تولید در بوته کاری به تعداد نهالهای کاشته شده بستگی دارد و معمولا” بین ۱۰۰۰-۵۰۰کیلو گرم برآورد شده است.

۷-۱ حفر چاه مالداری و احداث آبشخوار:از دیگر اقدامات اصلاح و احیا مراتع برای پراکنش صحیح دام و بهره برداری مناسب حفر چاه مالداری و احداث آبشخوار است در این مناطق آبشخوارهایی با شکل ها و مصالح ساختمانی مناسب هر منطقه احداث می شود بطور مثال آبشخوارهای سیمانی برای مناطق گرمسیر و آبشخوارهای فلزی برای مناطق ییلاقی و کو هستانی مناسب هستند آب چشمه ها و قنات ها به وسیله لوله به این آبخواره ها آورده می شوند.

۸-۱ نصب تلمبه بادی ،تلمبه دستی و چرخ چاه:برای انتقال آب چاههای مالداری به سطح زمین، از روشهای متناسب با وضع هر منطقه استفاده می شود این روشها عبارتند از نصب تلمبه های بادی، تلمبه های دستی و چرخ چاه.

۹-۱اصلاح ومرمت چشمه سارها:چشمه ها یکی از منابع مهم تامین آب در مراتع هستند به منظور حفظ و بهداشتی کردن این منابع ،ضروری است نسبت به اصلاح، تعمیر و مرمت آنها اقدام کرد وبا لوله گذاری آب آنها را به آبشخوار منتقل کرد تا مورد استفاده دام قرار گیرد،ضمنا” آب سالم برای بهره برداران تامین شود.

۱۰-۱ ایجاد سطح عایق و احداث آب انبار:در مناطق خشک که بارندگی بسیار کم است،یکی از اقدامهای مفید برای تامین آب مورد نیاز دام ایجاد سطح عایق بمنظور جمع آوری آبهای روان واحداث آب انبار برای ذخیره کردن آبهای جمع آوری شده است.

۱۱-۱ اداره وکنترل چرای دام:منظور از اداره وکنترل چرای دام، رعایت کردن زمان ورود و خروج دام وکنترل تعداد دامهایی است که مجازند از مراتع استفاده کنند. باید دانست که به اداره وکنترل دام(مدیریت چرا)نیز گفته می شود.البته نتیجه حاصل از این اداره و کنترل ، داشتن مراتع سرسبز و پوشیده از گیاهان مختلف بومی و محلی است که بیشترین استفاده و سود را برای دامها و دامداران دارد.همچنین باعث تقویت،حفظ وپایداری گیاهان می شود که با افزایش ظرفیت مرتع و در نهایت در آمد مرتعدار و دامدار را نیز افزایش می دهد. برخی از نکاتی که در این روش باید رعایت شود عبارتند از:

الف-جلوگیری از چرای زودرس دام: در بیشتر مراتع ییلاقی دامداران که همان عشایر و روستائیان هستند، قبل از زمان مناسب چرای دام و بلافاصله پس از آب شدن برف زمستان،اقدام به چرای دامهایشان می کنند این کار خسارت زیادی به مراتع می زند و باعث می شود که علوفه های خوش خوراک و با ارزش مراتع از بین بروند در عوض ، علوفه های بی ارزش و گیاهان سمی رشد می کنند و افزایش می یابند لذا باید قبل از رشد گیاهان به حد مناسب از ورود دام به مرتع جلو گیری کرد.

ب- جلوگیری از چرای زیاد دام:  وقتی تعداد دامها ، بیشتر از ظرفیت علوفه مراتع باشند،گیاهان خوش خوراک،بسیار کم می شوند ورشد سالیانه آنها کاهش می یابد، به طوری که این گیاهان در سالهای بعد به تدریج از بین می روند.

۱۲-۱ اجرای روشهای مناسب بهره برداری

الف –چرای تاخیری: اگر بهره برداران با حمایتهای دولت ،برای تغذیه دام خود مدتی از علوفه خشک استفاده کنند ودامهای خود را دیرتر به مراتع ببرند پوشش گیاهی مراتع از بین نمی روند به عبارتی بهره برداران زمانی باید دامهای خود را وارد مرتع کنند که گیاهان رشد کافی نموده وآمادگی چرا را داشته باشند با کمی تاخیر در ورود دام، گیاهان مرتعی به بذر می نشینند و مرتع عملا” بذر کاری می شود.

ب – چرای نوبتی: این چرا در چراگاههای مناسب که حصار بندی ، آبیاری وکود دهی می شوند برای این که از گیاهان و علوفه این چراگاه به طور یکنواخت و مساوی استفاده شود لازم است آنها را با سیم خاردار قطعه بندی کنند و دام در هر قطعه ،یک ماه چرا کند و بعد به قطعه دیگر وارد شود.اهمیت این روش در این است که آخرین قطعه ای که دام وارد آن می شود نهال های جوان گیاهان در این مدت رشد کافی نموده وبا چرای نوبتی از نابودی مراتع جلو گیری می شود.

ج –        چرای متناوب استراحتی: در این روش علاوه بر نوبتی کردن چرا در مرتع،یک قطعه برای مدت مشخصی قرق می شود و عملیات اصلاح  مراتع در آن صورت می گیرد.

تارسیدن به علوفه کافی در زمان چرا پیشنهاد می شود که:

–          تا حد امکان از چرای زودرس مراتع ییلاقی، جلو گیری شود

–           برای جلوگیری از چرای زودرس ،باید از علوفه مورد نیاز دام برای دامداران به مدت چند سال تامین شود.

–          زمان مناسب برای چرا مشخص شود تا ضمن افزایش تولید علوفه ،افزایش در آمد بهره برداران را هم به دنبال داشته باشد.

۱۳-۱ کشت علوفه در دیمزارهای پر شیب و کم بازده:بهره برداران می توانند با کشت بهاره و پائیزه  دیمزارهای خود را که تولید بسیار پائینی دارند به مزارع علوفه دیم تبدیل کنند این کار ضمن پایدار ماندن آب وخاک مراتع ، حاصلخیزی خاک، کاهش عملیات زراعی و هزینه های مصرف کود وافزایش در آمد بهره برداران را به همراه دارد.

زمینهای مناسب تبدیل به دیمزارها، باید شرایط زیر را داشته باشند:

_ دارای بارندگی مناسب باشند

_ خاک آنها شور نباشد

برای تبدیل دیمزارها به مراتع تولید علوفه عملیات زیر صورت می گیرد

_ کشت بهاره: کشت بهاره از اوایل فصل پائیز شروع می شود در این کشت ابتدا زمین را شخم می زنند و بعد کود فسفره را می پاشند سپس در اواخر زمستان بعد از فصل یخبندان یا اوایل بهار بذر پاشی می کنند به دنبال آن هم دیسک زدن و ماله کشی یا غلتک زنی زمین انجام می شود.

_ کشت پائیزه:کشت پائیزه از نیمه اردیبهشت ماه تا آخر خرداد ماه یعنی تا قبل از اینکه علف های هرز بذر تولید کنند انجام می گیرد ابتدا زمین را شخم می زنند سپس در پائیز قبل از بارندگی زمین را دیسک وبه همراه آن کود لازم به زمین اضافه می شود بعد بذر پاشی شده برای آنکه بذرها به خاک بچسبند ر روی آن غلطک یا ماله می کشد.باید توجه داشت که مقدار کود لازم برای کشتهای بهاره و پائیزه برابراست مقدار کود لازم برای گیاهانی چون یونجه و اسپرس تقریبا” ۱۵۰ کیلو گرم در هکتار است همچنین قبل از کاشت باید ۵۰ کیلو گرم کود (فسفات آمونیم) به خاک داده شود تا تولید را افزایش دهد.مقدار بذر نیز همانند کود در این ۲ نوع کشت مساوی است.مقدار بذر لازم برای هر هکتار زمین در کشت یونجه ۱۵ کیلو گرم ودر کشت اسپرس ۴۰ کیلو گرم است .کشت مخلوط یونجه و اسپرس روش بسیار مطلوبی است که در این صورت باید ۹ کیلو گرم بذر یونجه و ۱۶ کیلو گرم بذر اسپرس کاشته شود.

۱۴-۱ بیمه مراتع: بیمه مراتع عبارت است از تامین و جبران خسارت های وارد شده به مراتعی که مجوز اجرایی طرحهای مرتعداری را دارند بیمه مراتع قراردادی است که بین مرتعدار و صندوق بیمه محصولات بانک کشاورزی در مقابل عوامل خطر (سیل، خشکسالی و تگرگ) بامبلغ معینی بسته می شود. در گذشته اگر دامداران و مرتعداران دچار بلایای طبیعی مثل سیل ،خشکسالی، کم بارانی ویا بارش شدید تگرگ در مراتع شان می شدند همه سرمایه خود را از دست می دادند اما امروزه با به وجود آمدن بیمه مراتع و با پرداخت هزینه کمی میتوان خسارتهای بوجود آمده را جبران کرد.

ب وظایف دولت:

بعد از ذکر وظایف بهره برداران به شرح وظایف دولت در طرح تعادل دام ومرتع می پردازیم.مرتعداران به تنهایی قادر به اجرای طرح نمی باشند در این رابطه دولت وظایف بسیار مهمی در حمایت از مرتعداران و نظارت صحیح بر اجرای طرح دارد که به شرح هر یک از آنها می پردازیم:

۱-     نظارت بر زمان ورود دام در مرتع :با توجه به این که چرای دام بدون مشخص از علت های مهم نابودی و از بین رفتن مراتع است لازم است مسئولان اداره منابع طبیعی در شهرستانها روی پروانه چرای دام نظارت و کنترل بسیار دقیقی داشته باشند.

۲-     آموزش بهره برداران: برای رسیدن به تعادل دام ومرتع ارائه آموزشهای کوتاه مدت و مداوم به بهره برداران ضروری است این آموزشها باید توسط کارشناسان و مروجین منابع طبیعی  جهاد استان وشهرستان انجام شود تا بهره برداران بتوانند روشهای مرتعداری و تعادل دام و مرتع را بصورت اصولی و علمی یاد بگیرند.

۳-     حمایت از حق بهره برداری از مراتع: دولت باید وضعیتی را فراهم کند تا بهره برداران بتوانند به طور ثابت و مطمئن به شغل مرتعداری و دامداری بپردازند وبه کسب در آمد ثابت دلگرم شوند اگر نیاز علوفه ای دامهای بهره برداران بیش از ظرفیت تولیدی مراتع آنان باشد نسبت به جایگزینی مشاغل دیگر با در آمد ثابت اقدام شود. جمعیت بهره بردار در مراتع کشور بسیار افزایش یافته است که لازمه تعادل دام ومرتع  کاهش جمعیت بهره بردار است و بایستی از تمامی پتانسیل ها جهت  ساماندهی جمعیت بهره بردار استفاده نمود به طور مثال با واگذاری مراتع به منظور کشت علوفه به مرتعداران خرده پا می توان از جمعیت دامداران کم کرد

۴-     ایجاد شرکتهای تعاونی:یکی دیگر از روشهای متناسب کردن جمعیت بهره بردار در مراتع و رسیدن به تعادل دام ومرتع تشکیل تعاونی های مردمی و قانونی است تشکیل تعاونی های مرتعداری  می تواند بعنوان یکی از را ههای موفق در رسیدن به این تعادل در مناطق روستایی و عشایری مطرح شود.

۵-     حمایت از مرتعداری در کنار دامداری: در بهره برداری از مراتع اساس و پایه ، مرتعداری است نه دامداری ، به خاطر داشته باشید که یک دامدار خوب نمی تواند مرتعدار خوبی باشد در صورتیکه یک مرتعدار خوب ،با اجرای صحیح طرحهای مرتعداری ،می تواند دامدار خوبی باشد.

۶-     ایجاد ایستگاههای انتظار دام و خرید دامهای اضافی:دامها در مراتع ییلاقی به دلیل تغذیه علوفه کافی به مقدار قابل توجهی وزن زیاد می کنند ولی در مراتع قشلاقی به علت نبودن علوفه کافی وهمچنین طولانی بودن فاصله کوچ گوشت ذخیره شده را از دست می دهند دولت میتواند با خرید دامهای تغذیه شده در مراتع ییلاقی  از ورود آنها به مراتع قشلاقی جلوگیری کند این کار کمک قابل توجهی به تامین گوشت قرمز در کشور خواهد بود.

۷-     دادن وام به بهره برداران : اکثریت بهره برداران از در آمد بالایی برخوردار نیستند و باید مورد حمایت مالی دولت قرار گیرند وام وتسهیلات بانکی کمک قابل توجهی به مرتعداران و مجریان طرحهای مرتعداری می کند تا آنان بتوانند در حفظ و احیای مراتع بیش از پیش تلاش کنند.

۸-     بیمه مراتع: طبق توافق از پیش تعیین شده دولت متعهد می شود تا مراتع دارای طرح مصوب مرتعداری را در مقابل عوامل خطر بر اساس قرارداد بین  مرتعدار و صندوق بیمه محصولات کشاورزی بیمه نماید ودر صورت بروز زیاتهای احتمالی خسارت وارده را با نرخ معین جبران نماید.

۹-     حمایت از اجرای طرحهای مرتعداران:مهمترین بخش در مدیریت مرتع تهیه و اجرای طرحهای مرتعداری در قالب شرکتهای تعاونی و پروژههای مشارکتی ومردمی است  با ایجاد شرکتهای تعاونی بخشی از هزینه های اجرایی طرحهای مرتعداری با توجه به امکانات موجود (کود وبذر) توسط دولت تامین می گردد.

۱۰- متعادل کردن دامها با ظرفیت علوفه در مراتع: اگر بهره برداران بیشتر از پروانه چرا ی دام در مراتع وارد کنند ادارات کل منابع طبیعی استانها پروانه چرای آنها را لغو خواهند کرد.

۱۱- حمایتهای مالی در تامبن علوفه بهره برداران در زمان قرق مراتع:یکی دیگر از اقذامات مهم دولت در زمان قرق مرتع وتاخیر زمان ورود دام به مراتع ییلاقی هماهنگی های لازم در تامین علوفه به قیمت مناسب برای تغذیه دامهاست که این اقدام توسط واحدهای اجرایی وزارت جهاد کشاورزی و ( شرکت پشتیبانی امور دام) در سطح شهرستانها انجام می شود.

۱۲- تغییر شیوه دامداری: دامداریهای سنتی و قدیمی کشور با تغییر در نوع دامها از دام کوچک به دام بزرگ تشویق کرد تغییر دادن شیوه دامداری ضمن بهتر کردن وضع مراتع در آمد دامداران را نیز افزایش می دهد.

۱۳- پروار بندی دامها ی اضافی و اصلاح نژاد دام:یکی از راههای کنترل دام باتولید علوفه مراتع ایجاد واحدهای پروار بندی ، تولید و نگهداری دامهای مناسب توسط بهره برداران است این اقدام می تواند به صورت فعالیت اقتصادی در آمد زا  در کنار طرح (تعادل دام ومرتع)بسیار کار ساز باشد. دامهایی که بدین صورت از مراتع بیرون می روند و مازاد اعلام می شوند در این واحدهای پروار بندی نگهداری شده وپس از اضافه شدن وزن آنها و رسیدن به وضع مطلوب به بازار گوشت عرضه می شوند.

۱۴- ساماندهی واسکان عشایر با تامین امکانات آنان:به منظور بهتر شدن وضع بهداشتی ، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی عشایر طرح اسکان عشایر توسط سازمان امور عشایری به اجرا در آمده است.سازمان جنگلها و مراتع ،مرتع وآبخیزداری کشور می توانند عرصه ها ومراتع مناسب را به منظور سکونت عشایر شناسایی و به سازمان امور عشایری معرفی کنند سازمان امور عشایری هم موظف است آن قسمت از مراتع که کوچک و قابلیت انجام طرحهای آبخیز داری و مرتعداری در آنها میسر نیست به سازمان جنگل ها و مراتع و آبخیز داری کشور تحویل داده  تا سازمان بتواند با هماهنگی ادارات منابع طبیعی شهرستانها نسبت به تعادل دام و مرتع با توجه به ظرفیت آنها اقدام کند.

۱۵- حمایت از بهره برداران در طرح طوبی: افزایش روز افزون جمعیت و نیاز شدید مردم به ایجاد مشاغل و مواد غذایی از یک طرف و لزوم اقتصادی کردن عرصه های منابع طبیعی  برای حفظ واحیای آن از سوی دیگر مسئولان را وادار کرده است طرحهای وروش هایی را تهیه کنند تا ضمن استفاده اصولی و صحیح از منابع (جنگل ومرتع) نیاز های جامعه از نظر غذایی نیز برطرف شود از جمله این طرحها طرح طوبی است.در این طرح بهره برداران مرتع وجنگل می توانند از طریق تشکیل تعاونی یا بصورت انفرادی به بهره برداری اصولی از این زمینها بپردازند وعلاوه بر ایجاد شغلهای جدید و افزایش در آمد در احیا، توسعه و حفاظت از جنگلها و مراتع نیز سهیم شوند. دریافت کنندگان زمین حق فروش یا انتقال آن را ندارند وباید روی زمینها کار و فعالیت کنند در این صورت است که دولت و مسئولان نیز از آنان حمایت مالی می کنند.

 جمع بندی و خلاصه متن

همان طور که می دانید مراتع کشور یکی از پایه های اصلی تولید غذای دام است اما باید به همان اندازه که اهمیت غذایی دارند در حفظ آب،خاک وپوشش گیاهی آن نیز کوشش کرد استفاده بی رویه و بیش از اندازه ظرفیت تولیدی مراتع باعث نابودی آن می شود فرسایش آبی و بادی ، بروز سیلهای ویرانگر ، طوفانهای شدید ، پر شدن سریع سدها و نابودی تاسیسات و مراکز اقتصادی نیز از مهمترین نتایج تخریب مراتع است بنابر این برای جلو گیری از ادامه این خرابی لازم است همه مردم  بخصوص مرتعداران و دامداران عزیز کشورمان دست در دست هم گذاشته و برای حفظ آب و خاک سرزمین ما و در نهایت برای حفظ مراتع که ثروت خدادادی است تلاش و کوشش کنند اجرای صحیح طرحهای مرتعداری انتخاب زمان مناسب چرای دام، تبدیل دیمزارهای کم بازده به مزارع کشت علوفه و بیمه مراتع می تواند بهره برداران را در این گام عظیم یاری کند. اگر بهره برداران بتوانند وظایف خودرا با حمایت مالی وفنی ادارات انجام دهند وبا سازمانهای دولتی با توجه به وظایف آنها مانند آموزش مداوم بهره برداران ،کنترل پروانه چرای دامداران ، خرید دامهای اضافی ، پرداخت وام بانکی،تسهیلات بیمه مراتع ، تامین علوفه دام در زمان قرق مراتع،پروار بندی و اسکان عشایر همکاری و مشارکت نمایند شاهد سر سبزی مراتع وافزایش تولید علوفه و همچنین حفظ آب ،خاک و پوشش گیاهی خواهیم بود.

در پایان مقاله اشاره ای می نمایم به اعتبارات مصوب برای اجرای طرح تعادل دام ومرتع ونیز نتجه بر آورد شده در پایان برنامه مورد نظر:

کل اعتبارات در نظر گرفته شده معادل ۵۵۶۹ میلیارد تومان که حدود ۴۳۸ میلیارد تومان معادل ۸۱/۷%از اعتبارات دولتی وحدود ۱۸۶میلیارد تومان معادل ۳۲/۳%توسط مردم ومبلغ ۴۹۰۰میلیارد تومان معادل ۸۷/۸۸%از طریق تسهیلات بانکی تامین خواهد شد.

با اجرای پروزه های طرح تعادل دام ومرتع پیش بینی می شود که حدود ۴۲%به تولید علوفه مراتع کشور اضافه و از حدود ۱۵۶ میلیون تن هدر رفت خاک و ۱۳۹ میلیارد متر مکعب هرز آب جلو گیری گردد ضمن اینکه ۴ میلیون تن علوفه به علوفه موجود کشور اضافه می شود ومجموعا” کل علوفه تولیدی از حدود ۲۵ به ۵/۳۱ میلیون تن خواهد رسید و ۵۶/۳۷% معادل ۲۴۶ هزار تن گوشت نیز به تولید کشور اضافه خواهد شد.

افزایش درآمد و توزیع آن در سطح عشایر و روستا صرفه جوئی ارزی (معادل ۵/۶میلیون تن علوفه در پایان سال دهم و معادل ۹/۳۵ میلیون تن درکل)اثرات زیست محیطی و ……. از دیگر نتایج طرح تعادل دام ومرتع است./

منابع:

۱-     طرح تعادل دام ومرتع، مجله جنگل و مرتع، شماره ۴۴ ، پائیز ۱۳۷۸

۲-     طرح تعادل دام ومرتع ،مجله جنگل ومرتع ، شماره۴۵، زمستان ۱۳۷۸

۳-     مقدم ، محمد رضا (۱۳۷۷) مرتع و مرتعداری، انتشارات دانشگاه تهران

۴-     آشنایی با تعادل دام ومرتع ، نشریه ترویجی سازمان جنگلها ومراتع کشور ، ۱۳۸۱

۵-     برنامه ملی تعادل دام و مرتع ، مرداد ماه ۱۳۸۰

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا