بیوتکنولوژی و مهندسی ژنتیک در کشاورزی اهمیت بسیاری دارد و با توجه به اهمیت این موضوع در سیاست های کلی برنامه چهارم توسعه که با امضای رهبر معظم انقلاب ابلاغ شده، فناوری های نو و دستیابی به آن به عنوان تکلیفی برای دولت مشخص شده است.

 

فناوری های نو از نگاه این ابلاغیه کلان در شش فناوری نوین دسته بندی شده است که بیوتکنولوژی یا زیست فناوری در صدر آنها قرار دارد. زیست فناوری از جمله علومی است که در حوزه تامین امنیت غذایی و کشاورزی، محیط زیست و بهداشت بیشترین تاثیر گذاری را داشته است. اگرچه در حوزه های دیگر از جمله صنایع، پزشکی قانونی، حقوق و تعاملات بین المللی نیز می توان تاثیر گذاری این رشته را بوضوح مشاهده کرد.

 

دکتر بهزاد قره یاضی، رئیس پژوهشکده بیوتکنولوژی کشاورزی در نشستی که با موضوع اهمیت بیوتکنولوژی و مهندسی ژنتیک در کشاورزی برگزار شد، با معرفی بیوتکنولوژی به عنوان یکی از ابزارهای تامین امنیت غذایی گفت: برای کشوری که بخواهد مستقل باشد، پیشرفت کند و به اهداف متعالی سند چشم انداز نظام در افق ۱۴۰۴ دست پیدا کند، بسیار تاسف بار است که اولین محصول وارداتی به کشور برنج باشد. در ادوار گذشته فولاد اولین کالای وارداتی کشور بود. اما متاسفانه سال گذشته کشور ما با بیش از ۱۶ میلیارد دلار واردات محصولات کشاورزی مواجه بوده است که چهار میلیارد از آن محصولات تراریخته بوده است. بر این اساس گفته می شود ۷ / ۱ میلیون تن برنج وارداتی داشته ایم که در مقایسه با سال های گذشته حجم برنج وارداتی ۶۰ درصد و قیمت آن نیز حدود ۸ درصد افزایش یافته است.

 

قره یاضی با اشاره به تامین امنیت و استقلال به عنوان اولویت های مهم در حوزه کشاورزی می گوید: گرچه کشور ما با محدودیت های متعددی از جمله منابع آبی مواجه است، اما می تواند با اتکا به منابع داخلی و به کمک روش های مبتنی بر مهندسی ژنتیک و بیوتکنولوژی به این هدف مهم دست یابد. محصولات تراریخته یا محصولاتی که به روش مهندسی ژنتیک تولید می شود محصولاتی است که در مسیر تولید آنها از سموم خطرناک شیمیایی استفاده نشده و با استفاده از بهترین و پیشرفته ترین روش های مولکولی و علمی نسبت به آفات مقاوم شده باشد. بنابراین محصولات تراریخته به سموم نیازی ندارد و با تولید این گروه از محصولات نه تنها به محیط زیست آسیبی نمی رسد بلکه تنوع زیستی نیز بهبود پیدا کرده و افزایش می یابد.

 

تراریخته ها، محصولات مقاوم

 

گیاهان تراریخته فقط به گیاهان مقاوم به آفات محدود نمی شود. ما می توانیم به جای استفاده از سموم علف کش خطرناک، گیاهان تراریخته ای که به علف کش ها مقاوم هستند کشت کنیم. با کشت این محصولات که گروه دیگری از محصولات تراریخته را تشکیل می دهد، تعداد دفعات سم پاشی کاهش یافته و در نتیجه از سم کمتری در فرآیند تولید محصولات استفاده می شود. علاوه بر این می توان از نوع خاصی از سم استفاده کرد که در مدت ده روز از بین می رود.

 

معمولا هر فناوری به یک زمان طولانی ای نیاز دارد تا مورد پذیرش قرار گیرد. در حوزه کشاورزی فقط مهندسی ژنتیک توانسته به این سرعت مورد پذیرش عمومی قرار گیرد

 

 

 

یکی از اهداف اصلی مطرح در تولید محصولات تراریخته این است که بتوانیم این محصولات را با بازده آبیاری بیشتر و به مقدار کمتر تولید کنیم؛ یعنی با مقدار آب کمتر میزان تولید محصول را افزایش دهیم و به عبارت دیگرمحصولات مقاوم به تنش های غیرزیستی مانند خشکی و شوری تولید کنیم. بر این اساس گیاهان زراعی درجایی کشت می شود که آب کمتری نیاز دارد و در نتیجه نیازی نداریم چاه غیرمجاز بزنیم که دریاچه ارومیه با چنین بحرانی مواجه شود.

 

قره یاضی در ادامه تاکید می کند: البته تنوع محصولات تراریخته بیش از این مقدار است. در دنیا محصولات تراریخته ای در بستر تولید قرار گرفته که حاوی ویتامین A است. خوردن یک وعده از این برنج طلایی همه نیاز بدن را برطرف می کند. با توجه به این که بسیاری از خانم ها با مشکل کمبود آهن مواجه هستند، اکنون برنج تراریخته ای در دنیا در دست تولید است که آهن بسیاری دارد و مصرف آن می تواند تامین کننده بخشی از آهن مورد نیاز بدن باشد.

 

وی با اشاره به مزیت های محصولات تراریخته، می افزاید: تصور کنید زراعت برنج به روش غرقابی باشد. در این شرایط معمولا پای برنج حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتی متر آب ریخته می شود که تبخیر شده و از بین می رود. اگر برنج مانند گندم به صورت خشکه کشت شود، هزینه تولید بسیار کاهش خواهد یافت. به همین دلیل است که سازمان جهانی بهداشت و سازمان خواربار جهانی از تولید محصولات تراریخته استقبال می کنند.

 

۱۸ سال گذشت

 

سرویس بین المللی دستیابی و استفاده از بیوتکنولوژی کشاورزی در آخرین گزارش خود خلاصه ای از اوضاع جهانی محصولات تراریخته اعلام کرده است. بر اساس این گزارش، از سال ۱۹۹۶ که محصولات تراریخته برای نخستین بار تجاری سازی شد تا به امروز که ۱۸ سال از آن روز می گذرد، هر سال سطح زیر کشت این گروه از محصولات در مقایسه با سال های قبل افزایش پیدا کرده که این نشان دهنده اعتماد و اطمینان میلیون ها کشاورز در سراسر جهان است. اگر محصولی به بازار عرضه شود و خطر ایجاد کند، بلافاصله از بازار مصرف حذف می شود پس به این ترتیب می توان گفت محصولات تراریخته خطری به همراه نداشته است.

 

به گفته رئیس پژوهشکده بیوتکنولوژی کشاورزی، سطح زیر کشت محصولات تراریخته با صد برابر افزایش از ۷ / ۱ میلیون هکتار در سال ۱۹۹۶به ۱۷۵ میلیون هکتار در سال ۲۰۱۳ رسیده است. در ۱۹ کشور در حال توسعه مانند برزیل، آرژانتین، بورکینافاسو، چین، هندوستان، آفریقای جنوبی، پاراگوئه، پاکستان، اروگوئه، بولیوی، فیلیپین، میانمار، مکزیک، کلمبیا، سودان، شیلی، هندوراس و کاستاریکا این محصولات کشت می شود. در گزارش مشابهی که سال ۲۰۰۵ ارائه شد، ایران ازکشورهای تولید کننده محصولات تراریخته بود اما امروز اثری از نام ایران در این گزارش دیده نمی شود. علاوه بر این، در هشت کشور پیشرفته صنعتی از جمله آمریکا، اسپانیا، پرتغال، کانادا، استرالیا، جمهوری چک و اسلواکی هم این محصولات کشت می شود.

 

وقتی برای نخستین بار این محصولات در آمریکا کشت شد، منتقدان و مخالفان ادعا کردند این فناوری فقط برای کشورهایی مانند آمریکا مناسب است. اما امروزه حتی در کشورهایی مانند بورکینافاسو نیز کشت محصولات تراریخته مورد توجه قرار گرفته است. بنابراین می توان نتیجه گیری کرد این فناوری هم برای کشورهای صنعتی مفید است و هم برای کشورهایی که در حال توسعه هستند.

 

ژنتیک، فناوری پیشرو در کشاورزی

 

به گفته قره یاضی، در طول تاریخ کشاورزی هیچ فناوری نداریم که به این سرعت مورد پذیرش قرار گرفته باشد. وقتی نخستین بار از تراکتور صحبت شد، حدود یک قرن طول کشید تا مردم توانستند از آن استفاده کنند. معمولا هر فناوری به یک زمان طولانی نیاز دارد تا مورد پذیرش قرار گیرد. در حوزه کشاورزی فقط مهندسی ژنتیک بوده که توانسته است به این سرعت مورد پذیرش عمومی قرار گیرد.

 

در بسیاری از کشورها نوع غیرتراریخته محصولاتی که نوع تراریخته آن وجود دارد یافت نمی شود. سویا، کلزا، پنبه، ذرت و یونجه از محصولاتی است که فقط نوع تراریخته آن کشت می شود. بر اساس گزارش اعلام شده درباره آخرین وضع محصولات تراریخته در دنیا، ۷۹ درصد کل سویای دنیا تراریخته است. یعنی فقط ۲۱ درصد کلزای تولیدی در دنیا غیر تراریخته است که در مازندران و نپال کشت می شود و در همانجا هم مصرف می شود.

 

مدتی پیش وزیر کشاورزی بنگلادش در اقدام نمادین به ۲۰ کشاورز از ۲۰ ناحیه کشور تعدادی غشای بادنجان تراریخته هدیه داد و به این ترتیب مجوز کشت این محصول در کل کشور بنگلادش صادر شد. این کار می تواند پاسخ خوبی به منتقدان باشد.

 

گذشته از اینها باید توجه داشت محصولات تراریخته فقط در تامین امنیت غذایی نقش ندارد بلکه در حفظ محیط زیست نیز تاثیرگذار است. با کشت محصولات تراریخته ۴۷۹ میلیون کیلوگرم در مصرف ماده موثره حشره کش های شیمیایی صرفه جویی می شود که این هم به سود کشاورز و مصرف کننده است و هم می تواند به کاهش آلودگی محیط زیست کمک کند.

 

از آنجا که امروزه بیشتر محصولات اساسی موجود در بازار تجاری کشورهای در حال توسعه و کشورهای صنعتی از نوع تراریخته است، پیش بینی می شود در آینده ای نزدیک آهنگ رشد سطح زیر کشت محصولات تراریخته کندتر شود. چراکه دیگر جایی برای کشت محصولات تراریخته وجود ندارد. قره یاضی اظهار امیدواری کرد بتوان با حمایت وزارت کشاورزی برای بار دوم محصولات تراریخته در کشور تجاری سازی شود.