خانه / جنگلداری -درخت شناسی / پارک های جنگلی، مفاهیم و تاریخچه
پارک های جنگلی، مفاهیم و تاریخچه

پارک های جنگلی، مفاهیم و تاریخچه

شکل گیری پارک جنگلی تاریخچه خاص خود را دارد. در طرحهای قدیمی جنگلداری کشور های اروپا در مواردی به بهره وری خاصی تحت عنوان بخش هنری یا محوطه تفرجی طرح بر می خوریم که در آنها امکانات بهره وری شهروندان از ارزشهای تفرجی جنگل پیش بینی می شد. حتی در بعضی از طرحهای جنگلداری فرانسه سری های هنری هم ملاحظه می شود که در آن بخش اعظمی از جنگل به امر تفرج اختصاص داده می شد. این بخش های جنگل بعنوان عرضه کننده یک رشته از عوامل ویژه، نظیر سکوت زیبائهای طبیعی دیدینی های قابل توجه از فون و فلور مورد توجه علاقمندان طبیعت قرار می گرفت.n00462200-b

فلسفه محوری حفظ پدیده منحصر بفرد جهت بهره وری نسل حاضر و نسل های آینده بوده است. استفاده تفرجی در طرحهای پیشرفته مدیریت جنگل با عنوان سیستم استفاده چند منظوره جنگل جایگاه ویژه ای را به خود اختصاص داد. امر تفرج در جنگل در اثر استقبال بیش از حد مردم در اغلب کشور ها توسعه یافت . در نتیجه یک سیستم مدیریت مستقل در ارتباط با بهره وری از ارزشهای تفرجی جنگل بوجود آمد که اصطلاحاً سیستم پارک جنگلی یا با توجه به ارزش بالا در مواقعی با عنوان پارک جنگلی ملی نامیده می شد. با توجه به فراگیر بودن واژه پارک ملی و تعریف علمی آن، پارک جنگلی با عنوان سیستم حفاظتی و تفرجی با ارزش حفاظتی کمتر و با در صد سطح تفرجی مجاز بیشتر ( در مقایسه با پارک ملی) شکل گرفت.

تاریخچه احداث پارک های جنگلی

سال ۱۳۴۴ را شاید بتوان آغاز تحول و سال پایه گذاری ایجاد گردشگاه‌ها و تفرجگاه‌های عمومی از طریق استفاده از منابع طبیعی مخصوصا جنگل دانست. چه در این سال بود که پارک جنگلی هراز برای استفاده عموم آماده گردید و عملیات اجرایی پارک طبیعی سی سنگان آغاز شد که بعدها یکی از زیباترین پارکهای جنگلی طبیعی کشور گردید.

بعد از پیروزی انقلاب که فعالیت پارکداری تقریبا متوقف و در حد نگهداری پارکهای موجود خلاصه گردیده بود‌، در برنامه اول مورد توجه قرار گرفت به طوری که ضمن برنامه ریزی‌، تجهیز و راه اندازی پارکهای جدید‌، پارکهای موجود نیز در دست تجدید نظر و مراقبت قرار گرفت و همزمان با آن تصویبنامه حفظ و حمایت از ذخائر جنگلی در تاریخ ۲۹/۱۱/۶۸ از تصویب هیات وزیران گذشت و سرانجام با تصویب مجلس شورای اسلامی و تائید شورای نگهبان جهت اجرا به هیات دولت ابلاغ گردید. در برنامه چهارم توسعه نیز پروژه احداث‌، توسعه‌، نگهداری و تجهیز پارکهای جنگلی از محل طرح جنگلکاری‌، توسعه درختکاری و فضای سبز مورد توجه قرار گرفته است.

وضعیت موجود پارک‌های جنگلی ایران

در حال حاضر مجموعاً ۲۷۰ پارک جنگلی با مساحت کل ۷۴۱۱۰/۵ هکتار در سطح کشور وجود دارد که از این میان تعداد ۱۹۲پارک (۷۱ درصد) توسط بخش دولتی و مابقی‌، یعنی ۷۸ پارک (۲۹ درصد) توسط بخش‌های خصوصی، شهرداری‌ و تعاونی اداره می‌شوند. همچنین تعداد ۵۹ پارک جنگلی (۲۲ درصد) در استان‌های شمالی و تحت نظر معاونت مناطق مرطوب و نیمه‌مرطوب و ۲۱۱ پارک جنگلی (۷۸ درصد) در استان‌های خارج از شمال کشور و تحت نظر معاونت مناطق خشک و نیمه خشک سازمان قرار دارند.

دسته بندی مناطق تفرجگاهی

الف) مناطقی که اساسا روی منابع طبیعی اتکا دارند (Resource based area)

این مناطق به لحاظ اینکه کیفیت کاملا طبیعی و دست نخورده‌ای دارند از نظر تفرجگاهی دارای ارزش زیادی هستند. یکی از عوامل اصلی تقاضای گردشگری در این گونه مناطق وجود طبیعت بارز و غالب و برجستگی خصوصیات فیزیکی و جنبه‌های زیبائی طبیعی آنهاست. علی رغم تقاضا و تمایل افراد، بعلت دور بودن اینگونه مناطق از اماکن مسکونی این استفاده از آن تعدیل پیدا می‌کند. تعداد ۱۷ پارک به مساحت کل ۶۵/۸۶۶۸ هکتار در استان‌های خارج از شمال دارای چنین ویژگی می باشند.

ب) مناطقی که بر پایه دسترسی شکل گرفته‌اند (User oriented area)

این دسته از مناطق تفرجگاهی به دلیل موقعیت مکانی خود مورد تقاضا قرار می‌گیرند. به همین دلیل برای فعالیت‌های تفرجیِ طیف گسترده‌ای از مردم طرح‌ریزی و تجهیز می‌شوند‌. یکی از بارزترین مشخصه آنها قابلیت دسترسی آنها برای جمع زیادی از مردم است. زمان دسترسی بسیار کوتاه و هزینه اغلب ناچیز می‌باشد . تعداد ۱۰۳ پارک از مجموع پارکهای جنگلی استان‌های خارج از شمال‌، در محدوده حریم شهری واقع می‌باشند.

ج) مناطق حد واسط (Intermediate area)

این مناطق از نظر موقعیت و نوع استفاده‌، حد فاصل بین دو طبقه بالایی قرار می‌گیرند از نظر موقعیت در جایی قرار دارند که با یک یا دو ساعت رانندگی می‌توان به آنها دسترسی پیدا کرد. زمان اصلی استفاده از این مناطق در تعطیلات یک روزه یا تعطیلات آخر هفته است. تعداد ۱۰۸ پارک از مجموع پارک‌های جنگلی استان‌های خارج از شمال در محدوده خارج از شهر واقع می‌باشند.

تعاریف انواع پارک جنگلی

۱- پارک جنگلی طبیعی

اینگونه پارک‌ها در جنگل‌های طبیعی که واجد ویژگی‌های اکولوژیکی خاص بوده و امکان استفاده تفرجی نیز با در نظر گرفتن تمام شرایط و جوانب دارد، ایجاد می‌گردد. اینگونه پارک‌ها مشخصاً در جهت حفظ اکوسیستم‌های طبیعی منحصر به فرد دارای اهمیت فراوان بوده و در جهت ارتقاء آگاهی‌های مردم از عملکرد جنگل و استفاده آموزشی و مقایسه‌ای ایجاد می‌شود. هدف اینگونه پارک‌های حفاظتی‌، تفرجی – که در هر دو صورت گونه‌های موجود در پارک مورد حفاظت قرار می‌گیرند‌- توسعه متناسب و معقول و رعایت ملاحظات اکولوژیک می‌باشد و در همین راستا‌، بخش تفرجی آن که مانند تفرجگاه‌های عمومی است‌، پس از توان‌یابی‌، ظرفیت آن مشخص و محل‌های کمپینگ‌، پیک نیک‌، ورزشی‌، پارکینگ‌، بوفه و . . . در آن احداث می‌گردد.

۲- پارک جنگلی دست کاشت

این نوع پارک جنگلی در طبیعت با کشت متنوع گونه‌های گیاهی و طراحی زیبای توده‌‌های جنگلی دست کاشت ایجاد می‌گردد. برای پارک جنگلی دست کاشت‌، امکانات تأمین آب‌، خاک‌، حاصلخیزی و دسترسی به گونه‌های درختی و درختچه‌ای مناسب و متنوع دارای اهمیت فراوان می‌باشد. هدف از ایجاد اینگونه پارک‌ها‌، بازسازی اکوسیستم‌های منهدم شده‌ و سایت‌های جنگلیِ با موقعیت مکانی مناسب و دارای پتانسیل‌های تفرجی با ایجاد محیط‌های طبیعی و شبه جنگلی در حاشیه شهرها می‌باشد. در این نوع پارک‌ها با استفاده از فن جنلگکاری توأم با هنر طراحی به سبک طبیعی سعی می‌شود که اهداف بازسازی اکوسیستم‌ها و نقش زیست محیطی و تفرجی را برآورده نمایند. تفاوت این نوع پارک با فضای سبز در این است که در ایجاد فضای سبز به هیج وجه از طراحی‌های معمول و ظریف مطابق علم پارکداری و سلیقه‌هایی که در ساخت سازه‌ها و ابنیه تفرجی رایج می باشد‌، استفاده نمی‌گردد.

کارکرد‌های پارک‌های جنگلی

بطور خلاصه عملکرد پارک‌های جنگلی در بازدهی اجتماعی و بازدهی اکولوژیک (بهبود شرایط بیوکلیماتیک منطقه) آن خلاصه می‌گردد و این اثرات را می‌توان به شرح زیر طبقه بندی نمود:

۱- اثرات مستقیم

به ازاء هر بازدیدکننده تفرجی بر اساس بررسی‌های سازمان‌های ذیربط ۵-۳ شغل ایجاد می‌شود. بنابراین مستقیماً نقش مؤثری را در اشتغال با سرمایه گذاری اندک ایجاد می‌نماید‌، ضمن اینکه با صرف هزینه توسط بازدیدکنندگان تفرجی‌، درآمد قابل توجهی برای مردم بومی فراهم می‌شود.

۲- اثرات غیرمستقیم

تحت مدیریت قرار گرفتن پارک‌های جنگلی در تأمین نیازهای اجتماعی باعث خواهد شد‌، جنبه‌های زیست محیطی جنگل‌ها بیشتر و میل به بهره‌برداری از چوب جنگل در قالب طرح‌های جنگلداری کاهش یابد. از اثرات غیرمستقیم دیگر‌، بالا رفتن کارآئی افراد استفاده کننده از پارک‌ها و مناطق جنگلی می‌باشد بنحویکه کارائی افرادی که در تعطیلات آخر هفته از جنگل به عنوان تفرج استفاده می‌کنند ۳% بیشتر از سایرین است. از اثرات غیرمستقیم دیگر می‌توان به تولید مستمر و پایدار‌، حفظ گونه‌ها و رویشگاه‌های جنگلی‌، حفظ ساختار طبیعی توده‌ها‌، حفاظت از زنجیره‌های اکوسیستم در سطوح ملی‌، منطقه‌ای‌، ملی و حتی فراملی اشاره کرد. به بیانی دیگر‌، از دیدگاه زیست محیطی‌، مواردی چون کاهش آلودگی هوا‌، کاهش آلودگی صوتی‌، بهبود شرایط بیوکلیماتیک‌، افزایش نفوذپذیری خاک‌، تاثیر مثبت بر چرخه آب و افزایش کیفیت آ‌ب‌های زیرزمینی و اثرات مطلوب روان اجتماعی در بازدیدکنندگان از کارکردهای مهم آن می‌باشد. براساس مطالعات و بررسی‌های وزارت مسکن و شهرسازی سرانه قابل قبول فضاهای سبز شهری در شهرهای ایران بین ۷ تا ۱۲ مترمربع برای هر نفر است که در مقایسه با شاخص تعیین شده از سوی محیط زیست سازمان ملل متحد (۲۰ تا ۲۵ مترمربع) برای هر نفر، رقم کمتری است.

خلاصه مهمترین کارکردهای زیست محیطی

۱- جذب پرتوها

جذب پرتوهای مادون قرمز با طول موج بالا که خاصیت گرمازائی دارند و همچنین پرتو ماوراء بنفش خورشید .

۲- جذب گرد و غبار

هر هکتار بطور متوسط ۶۸ تن گرد و غبار را در هر بارندگی جذب می‌کند.

۳- تولید اکسیژن

تنها ۵/۱ مترمربع چمن کوتاه نشده می‌تواند به اندازه یک انسان در یک سال اکسیژن تولید کند.

۴- تولید ماده فیتوفسید

این ماده باعث تعادل بین دو نیمکره مغز و ایجاد آرامش در انسان می‌شود و توسط درختان بخصوصی مثل گردو‌، فندق‌، زبان گنجشک‌، اکالیپتوس و . . . به فضا متصاعد می‌شود.

۵- تعدیل آب و هوا

دمای یک هکتار فضای سبز در مردادماه تا ۵/۴ درصد کمتر از فضای مجاور خالی از درخت و رطوبت نسبی حدود ۱۱% بیش از محیط خارج آن است.

۶- کاهش آلودگی صدا

که خود مانع بی نظمی متابولیسم بدن و ایجاد انواع سرطان‌ها می‌شود.

بعضی نکات مهم در احداث پارک‌های جنگلی

گونه‌هایی که برای کاشت در پارک‌ها و گردشگاه‌ها توصیه می‌شوند باید از چشم انداز مناسبی برخوردار باشند. در این مورد به طور عمده از گونه‌های پهن برگ که در فصول مختلف از زیبائی خاصی از نظر تولید گل و یا تغییر رنگ برگ‌ها برخوردارند‌، استفاده می‌شود. گونه‌هایی که در این پارک‌ها بیشتر جلب توجه می‌نماید عبارتند از: گونه‌های همیشه سبز‌، شمشاد‌، زیتون و گیاهانی نظیر ارغوان‌، یاس زرد‌، به ژاپنی‌، اقاقیا‌، دم موشی‌، درخت پر‌، بوداغ‌، گل مروارید‌، پیروکانتا‌، که از گل‌های زیبا و معطری برخوردارند. کاشت سوزنی برگان در سطح وسیع توصیه نمی‌شود و دلیل این امر‌، ریزش مداوم برگ‌ها و بد منظر کردن محیط گردشگاه و حساسیت آنها به آتش سوزی می‌باشد.

به طور موردی با توجه به شرایط آب و هوایی می‌توان از نوئل ، نوئل آبی‌، سرخدار‌، انواع کاج‌، زربین‌، سدر و سرو خمره‌ای‌، سرو شیراز‌، انواع ارس استفاده نمود. از دیگر گونه‌هایی که برای ایجاد تفرجگاه در مناطق خشک و نیمه خشک مناسب می‌باشند. می‌توان از زرشک زینتی‌، پلت‌، افرای سیاه‌، پیرو کانتا‌، نارون چتری و خرزهره استفاده نمود.

کاشت محلوط گونه‌های پهن برگ و سوزنی برگ در پارک‌ها مناسب می‌باشد. در محوطه گردشگاه از کاشت درختان که در مقابل وزش باد مقاوم نبوده و احتمال خطر شکستگی و یا ریشه کن شدن آنها در اثر وزش باد می رود‌، باید امتناع کرد.

منابع:

asrkhabar.com
library.tebyan.net

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا