خانه / مرتع ومرتعداری / اندازه گیری مرتع
اندازه گیری مرتع

اندازه گیری مرتع

یکی ازمسائل مهم درمرتعداری ،طبقه بندی وتعیین ظرفیت مرتع است. این اندازه گیری ها به این منظور صورت می گیرد تاتعداد مناسب دامی که بایددرمرتع چراکندتعیین شود. به عبارت دیگر برای اینکه بتوانیم تعداد دام چرا کننده از مرتع را مشخص کنیم احتیاج به اندازه گیری ظرفیت مرتع(range CAPACITY ) داریم که بایداز کمیت و کیفیت (QUALITY) آن نیز اطلاع داشته باشیم برای دستیابی به این موضوع مهم لازم است ابتدا ازکمیت وکیفیت علوفه موجوددرمرتع اطلاعات لازم بدست آید.

 b8

اندازه گیری مرتع به دومنظور(هدف) انجام می شود:

۱- تعیین میزان پوشش گیاهی ومحاسبه کمیت علوفه.

۲- تعیین گونه های تشکیل دهنده پوشش گیاهی برای آگاهی ازکیفیت علوفه موجوددر مراتع است .

به عبارتی مطالعه گیاهان دربرنامه های مدیریت مرتع به دوصورت انجام می شود:

الف) مطالعات کمی(Quantitive)

ب) مطالعات کیفی(Quali tative)

الف) درمطالعات کمی گیاهان موارد زیرموردتوجه قرارمی گیرند:

۱- پوشش(Cover): عبارت است ازسطحی اززمین که توسط اندام های هوائی گیاهان پوشیده شده وآن را ازضربات باران حفظ می کند. پارامتری است که به مقیاس وسیعی مورداستفاده قرار می گیرد.

۲- تراکم(انبوهی) (Density): عبارت است ازتعداد افرادیک گونه درواحدسطح که        می تواند برمبنای شمارش تعداد افراد یک گونه درپلات اندازه گیری شود.

مطالعه تراکم درگیاهان درختچه ای ،بوته ای وکلاف مانند،نتیجه بهتری می دهد.

۳- وزن(Weight): مهمترین مشخصه گیاهان مرتعی وشاید بهترین وسیله اندازه گیری عامل رشددرموردمرتع باشد.

سه نوع وزن علوفه یاگیاه وجوددارد:

۱- وزن تر

۲- وزن خشک شده درهوای آزاد(باحدود۱۰-۱۲درصدرطوبت)

۳- وزن خشک شده گیاه درآون(۶۰-۷۰درجه سانتی گراد)

دربحث های مرتع، منظوراز وزن، وزن خشک شده درهوای آزاداست.

دربیان تولید(ازلحاظ اکولوژیکی وتجزیه وتحلیل اکوسیستم) واژه بیوماس (Biomass) یا محصول سرپا(Starding crop) تقریبا مورداستفاده قرارمی گیرند.

بیوماس مرکب ازدوکلمه بیو(Bio) به معنای زنده وماس(Mass) به معنی توده می باشد.

ایرادعمده ای که درکاربردکلمه بیوماس دراندازه گیری تولید وسرانجام مشخص کردن ظرفیت چراوجود دارد این است که درارزیابی تولیدعلوفه نمی توانیم ازواژه ی بیوماس استفاده کنیم .زیرادرچهارچوب بیوماس کلیه موجودات (چه گیاهی وچه جانوری)(چه میکروسکوپی وچه ماکروسکوپی)(چه علفی وچه چوبی) (چه روی زمین وچه زیرزمین) مطرح می شوند،درحالیکه آنچه مدنظرماست میزان تولید گیاهی است که می تواند مورداستفاده دام قرارگیرد وعمدتا قسمت های علفی ویاساقه های تردوخوراکی است.

درنتیجه کاربرد واژه ی (فیتوماسPhytomas) منطقی تربه نظر می رسد.زیرا کلیه اندام های گیاهان درریشه ، تنه ، ساقه ، شاخه ، برگ ومیوه رادرنظر می گیرد.

۴- حجم(volum): حجم اندام های هوایی گیاهان بااندازه گیری قطرمتوسط گیاه وارتفاع متوسط آن مشخص می شود.هرچندکه درعمل زمان کمتری نیازدارد ولی قابل مقایسه با اندازه گیری نمی باشد زیرا معمولا تولید را بیشتراز آنچه که هست نشان می دهد.

۵- فراوانی (بسامد) (وفور) (Frequency): عبارت است ازحضوریک گونه گیاهی درسطح پلات اندازه گیری وفقط برمبنای حضور(Absence) یک گونه درسطح پلات مورد مطالعه (بدون توجه به تعدادافراد) مشخص می شود.

مثلا اگرگونه  Aدر۶پلات از۱۰پلات نمونه گیری شده دیده شود،فراوانی گونه ی  A،۶۰ درصدخواهدبود.تنها مزیت این روش آسانی وسرعت عمل اندازه گیری آن است.

ب) مطالعه کیفی گیاهان:

که به مواردزیر توجه می شود:

۱- خوشخوراکی وارزش رجحانی ۲- موادغذائی ۳- هضم پذیری

روش های اندازه گیری مرتع:

برای اندازه گیری پوشش گیاهی ،روش های فراوانی ابداع شده که هرروش در مطالعه یک نوع پدیده معین ودرتیپ پوشش گیاهی بخصوصی وباتوجه به هدف های موردمطالعه وامکانات موجود ودرنظرگرفته شده نتیجه بهتری می دهد.

پوشش تاجی،تصویراندام های عمودی اندام های هوایی بالای سطح زمین است.اندام های هوایی را می توان به عنوان مواد زنده بالای سطح زمین تفسیر نمود.اطلاعات مربوط به پوشش تاجی گیاهان ازنظر حفاظت خاک بسیارمهم می باشد. این معیاررا می توان به پوشش تاجی

(aerial cover) ویقه ای(basal area) تقسیم کرد که تفاوت آنها درشکل زیراست:

لازم است برآوردپوشش تاجی بااندازه گیری تولید،به ویژه ازنظر مرحله فنولوژیکی هماهنگی داشته باشد. زمان اندازه گیری پوشش ،علاوه برموادگیاهی زنده ،لاشبرگ، خاک سخت،

سنگ ریزه(اندازه آنها بین۵/۰تا۵/۷سانتی متر) وسنگ(بااندازه بیش ازcm5/7) نیز یادداشت

خواهندشد.

وقتی که منطقه تحت چرا باشد،اندازه گیری پوشش یقه ای گیاهان ، معیارمناسب تری ازبررسی جامعه ی گیاهی به دست می دهد وغالبا مشاهده شده که بین پوشش یقه ای وتولید همبستگی مثبت وقوی وجوددارد. پوشش تاجی یایقه ای گیاهان بااستفاده ازپلات ،ترانسکت خطی ویانقطه ای اندازه گیری می شود.

*لاشبرگ(Litter):به موادگیاهی سرپاکه خشک شده ولی روی گیاه هستند ومربوط به رشدسال جاری نباشد ویاموادگیاهی که ازرشدجدید روی زمن ریخته باشند،روی هم به عنوان لاشبرگ قلمدادخواهندشد.

۱- اندازه گیری مرتع بااستفاده ازپلات وکوآدرات(Quadrat):

پلات سطحی محدودترازمرتع است که اندازه گیری روی آن انجام می گیرد.

کوآدرات وسیله ای است که باآن می توان منطقه ای رابه مساحتی مشخص محدود و مرتع رادرمحدوده ی آن اندازه گیری کرد.

دراندازه گیری گیاهان بزرگ از پلات های بزرگ ودراندازه گیری گیاهان کوچک از  پلات های کوچک تر استفاده می کنند. شکل پلات هاممکن است مربع، مربع مستطیل، ویادایره ای باشد.

درمناطقی که تغییرات پوشش گیاهی ،خاک وپستی وبلندی زیاد باشد،ازپلات بزرگ ودرمناطقی که پوشش گیاهی انبوه ویکنواخت باشد ازپلات های کوچک استفاده می کنیم. درمراتع مناطق خشک ونیمه خشک ایران،به لحاظ کم بودن درصد پوشش گیاهی می توان از روش پلات گذاری با ابعاد۶۰×۲۵cm استفاده نمود.

که غالبا برای سهولت برآوردازطبقات پوشش به شرح زیراستفاده می شود.(جدول زیر)

                           جدول طبقه بندی پوشش تاجی جهت تسریع برآوردها

طبقه

دامنه پوشش%

متوسط دامنه%

۱

۲

۳

۴

۵

۶

۵-۰

۲۵- ۵

۵۰- ۲۵

۷۵-۵۰

۹۵- ۷۵

۱۰۰- ۹۵

۵/۲

۱۵

۵/۳۷

۵/۶۲

۸۵

۵/۹۷

طبقات ۱و ۶ برای پوشش فوق العاده تنک وکاملا انبوه به کاررفته است.

 

نمونه برداری درهرپلات فقط طبقه ی پوشش را یادداشت می کند وسپس با استفاده ا ز نمرات متوسط دامنه،ارقام راخلاصه خواهدکرد.بامشبک نمودن پلات (طبق شکل صفحه قبل) می توان برآوردپوشش راتا اندازه ای بهبودبخشید. یکی از اشکالات عمده برآوردتاجی این است که آموزش آن مشکل بوده وبه سختی می توان تعدیلات لازم راروی برآوردهای  بدست آمده انجام داد. برآوردپوشش بااین روش توسط افراد مختلف به طورقابل ملاحظه ای متغیر است.باتکرارنمونه گیری دریک منطقه به تدریج اشتباه نمونه گیری کاهش خواهدیافت.

۲- روش ترانسکت خطی (Line intercept):

ترانسکت(transect) عبارت است ازخط یانواری که نقاط نمونه گیری برروی آن قرارمی گیرد.این روش شامل کشیدن مترنواری بین دونقطه درمرتع است .که ازیک مترنواری به طول۵۰ تا۱۰۰ مترواگردردسترس نباشد ازنخ،طناب یاسیم استفاده می شودکه به تقسیمات معین تقسیم بندی باشد.دراین روش ،تنها گیاهانی که باترانسکت مماس دارند محاسبه  می شوند.دراین محاسبه ،طولی که هرگیاه اشغال می کند.

 

 

اندازه گیری و تعداد گیاهان هرگونه  مشخص می شود.

درصد زمینی که پوشیده ازگیاه است ازفرمول زیربدست می آید:

 

                 طول زمین بدون پوشش- طول ترانسکت

 ۱۰۰×————————————– = درصد پوشش گیاهی

                                 طول ترانسکت

 

 

۳- روش ترانسکت نقطه ای (Point method):

دراین روش ازقابی استفاده می شودکه ازآن ده میله عبور میکند. هریک ازمیله های نوک تیزازسوراخ های بالاوپایین قاب عبورمی کندوبه سطح مرتع می رسدفاصله سوراخ ها ازیک دیگر ۵ سانتی متراست.نوک میله پس ازعبورازسوراخهای قاب ممکن است باگیاه، خاک سخت، لاشبرگ ویا سنگ برخوردکند.هرده میله ازسوراخ های قاب عبورداده می شودنتیجه یادداشت برداری می شودوقاب برای اندازه گیری جدید به محل دیگری منتقل می شود.درصدمیله هایی که نوک آنها باگیاه برخوردکرده است درصدپوشش گیاهی رانشان می دهد.

۴- روش نقطه یک چهارم:

دراین روش تعدادی نقطه رابه گونه ای اتفاقی درمنطقه موردنظر مشخص می کنند.می توان این نقاط رادرامتداد ترانسکت خطی  که درمنطقه پیاده شده است انتخاب کرد  زمین دراطراف هرنقطه رابادرخط عمودبرهم که ازآن نقطه می گذردبه چهار قسمت یاچهارربع تقسیم می کنند.درصورتیکه نقطه روی ترانسکت خطی انتخاب شده باشد کافی است که ازنقطه یک خط عمودبرجهت ترانسکت رسم شود تاچهارربع مورد نظر بدست آید.پس درهرربع،نزدیک ترین گونه گیاهی (A) رابه نقطه  انتخابی   مشخص وفاصله آن راتا محل تقاطع دوخط اندازه گیری می کنند(OA)، آن گاه فاصله های بدست آمده راباهم جمع می کنند ومیانگین آن رابدست می آورند.بامجذوراین عدد مساحتی بدست می آید که گیاه به طورمیانگین می تواند اشغال کند.

 

 

سطحی که یک گیاه اشغال می کند =  (میانگین فاصله نقطه اتفاقی تا گیاه)

                       

                                            واحدسطح

                  —————————–  = انبوهی کلیه بوته ها

                     سطحی که یک گیاه اشغال می کند

 

 

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا