خانه / جنگلداری -درخت شناسی / ضرورت حفاظت ازتنوع زیستی و جنگلها
ضرورت حفاظت ازتنوع زیستی و جنگلها

ضرورت حفاظت ازتنوع زیستی و جنگلها

6

 امروزه تنوع زیستی هرچند در بیان مباحث تنوع گونه های جانوری رواج بیشتری پیدا کرده است اما در واقع فراتر از این موضوع بوده که شامل تمامی گونه
های گیاهی، جانوری، ژنها و اکوسیستم ها هم می شود. اظهار نظر پیرامون سابقه تنوع زیستی موجود بر روی کره زمین در دوران های گذشته متأسفانه به دلیل عدم دسترسی کامل به آثار تمامی گونه های منقرض شده و یا در برخی موارد عدم وجود چنین آثاری، آسان نیست اما روند انقراض گونه ها در گذشته نه چندان دور و حال حاضر نشان می دهد که  تنوع گونه ای در گذشته به مراتب بیشتر از امروز بوده است.

 

بر این اساس، آنچه می توان گفت این است که انقراض از واقعیت های حیات به شمار می آید. اما، انقراض طبیعی با سرنوشت قریب الوقوعی که در حال حاضر پیش روی دهها هزار گونه گیاهی و جانوری است تفاوت دارد. بسیاری از کارشناسان معتقدند که ما به عصری پا گذاشته ایم که انقراض گونه ها با تاریخچه زمین همخوانی ندارد و جهان به شکل برگشت ناپذیری به سوی زیانهای جدی در آینده گام برداشته است. گزارش « دورنمای تنوع زیستی جهانی» که از سوی کنوانسیون تنوع زیستی منتشر شده است نشان می دهد که جهان در دستیابی به هدفش که همانا دستیابی به کاهش چشمگیر در میزان تلف شدن تنوع زیستی تا سال ۲۰۱۰ بود، شکست خورده است.

اینکه چرا روز جهانی تنوع زیستی در اواخر سال ۱۹۹۳ در مجمع عمومی سازمان ملل مطرح شد و  ازسال ۲۰۰۰، یک روز (۲۲ May برابر با اول خرداد) به عنوان روز جهانی تنوع زیستی نامگذاری گردید؟و یا چرا این موضوع اهمیت دارد و لازم است به این مقوله پرداخته شود؟به دو مسئله بر می گردد یکی وضعیت تنوع زیستی جهان و حفاظت آن در کشورهای مختلف در حال حاضر بوده و دیگری ارزش تنوع زیستی در تداوم حیات و بقاء زندگی در کره زمین است.

نگاهی به ۱۰ شعار انتخاب شده برای ده سال گذشته(از سال ۲۰۰۱ هر سال یک شعار جدید) و شعار سال۲۰۱۱ «تنوع زیستی و جنگل‌ها» نشان می دهد شعار هر سال در باره مسائل حیاتی و مهم آن زمان برگزیده می‌شود تا فعالیت‌های جامعه بر پایه آن شکل گیرد وهدف از این اقدام افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت حفظ تنوع زیستی به مفهوم تمام انواع حالتهای حیات بر روی کره زمین که در برگیرنده انواع حیوانات،میکروارگانیسم ها، گیاهان و اکوسیستمهای در برگیرنده این موجودات است.

 

444456

حفاظت از تنوع زیستی،چرا؟

برای پاسخ به این سئوال که ضرورت حفاظت از موجودات زنده گیاهی و جانوری (تنوع زیستی) چیست؟ می توان به موارد زیر اشاره نمود: اول اینکه جهان زنده به صورت زنجیره حیاتی است که نابودی حتی یک حلقه آن بدون پاسخ نمی‌ماند. جانوران به گیاهان وابسته اند چون فقط گیاهان قادرند انرژی خورشیدی را به غذا تبدیل کنند. گیاهان هم برای انتقال دانه‌های گرده و بارور کردن آنها ، محتاج جانوران هستند و بقای انسان منوط است به بقای هردو. آیا غیر از این است که بیشتر داروهای مورد نیاز انسانها منشاء گیاهی و جانوری دارند و۸۰ درصد از جمعیت کشورهای در حال توسعه با داروهای طبیعی معالجه می‌شوند؟طبیعت انبار بزرگ غذاست آیا سراغ داریم غذایی که منشاء گیاهی و جانوری نداشته باشد؟ آیا چرخ صنعت بدون وابستگی به نشاسته‌ها ، شیره بعضی از نباتات ، روغنهای گیاهی ، چربیهای گیاهی یا حیوانی بدرستی می چرخد؟

دلیل دوم درشعار سال ۲۰۱۰ یعنی « تنوع زیستی برای توسعه »  نهفته است. اهمیت تنوع زیستی در ایجاد توسعه و کاهش فقر بر کسی پوشیده نیست. حدود۷۰ درصد از جمعیت فقیر دنیا در مناطق روستایی زندگی می کنند که برای امرار معاش خود به وجود تنوع زیستی نیاز دارند.یعنی تنوع زیستی برای آنها منبع غذا و درآمد محسوب می شود. بیش از ۳ میلیارد نفر از جمعیت زمین به تنوع زیستی دریاها و سواحل وابسته اند. همچنین ۶/۱ میلیارد نفر که ۱ میلیارد آنها فقیر محسوب می شوند به محصولات جنگلی به غیر از چوب وابسته اند. همه این اعداد می گویند که اثر تخریب محیط زیست و کاهش کیفیت منابع طبیعی بر زندگی انسانهای فقیر بسیار شدید است. این افراد در بسیاری از موارد منبع دیگری برای گذران زندگی خود ندارند در نتیجه حفظ تنوع زیستی و پایداری آن برای کاهش فقر امری ضروری است. برای این منظور سازمان ملل رسیدن به این هدف را نیازمند همکاری های بین المللی دانسته و یکی از اهداف هشتگانه توسعه را حفظ محیط زیست اعلام کرده است.

سومین دلیل حفاظت از تنوع زیستی بخاطر خدماتی است که تنوع زیستی به بشر می دهد. تولید خاک و حفظ کیفیت آن، تولید اکسیژن و حفظ کیفیت هوا، حفظ کیفیت آب، کنترل آفات، سم زدایی و تجزیه زباله ها، تولید مثل گیاهان ، تنظیم وضعیت آب و هوا  شمه ای از هزاران نوع خدماتی است که تنوع زیستی به ما ارزانی می کند. خاک بعنوان بستر حیات نتیجه فعالیت جلبکها و گونه های خاکزی است. بدون گیاهان فتوسنتز کننده حیات بر کره زمین بدلیل کمبود اکسیژن و افزایش آلاینده ها ممکن نخواهد بود. درحالی که ۹۹ درصد از آفات محصولات توسط موجودات زنده مانند حشرات، پرندگان و قارچها کنترل می شوند باز هم هر ساله ۲۵ تا ۵۰ درصد از محصولات جهان به دلیل آفات از بین می روند. بسیاری از پسمانده و فاضلابهای صنعتی مانند شوینده ها، نفت و ترکیبات آلی توسط فعالیت موجودات زنده تجزیه می شوند. آب در هنگام عبور از اکوسیستمهای جنگلی تصفیه شده و ریشه های گیاهان جنگلی با حفظ خاک هنگام عبور آب، از افزایش نمک های مضر به آب و شسته شدن خاک جلوگیری می کنند .تولید بیش از یک سوم از محصولات غذایی مورد استفاده انسان وابسته به فرآیند گرده افشانی طبیعی است که بیشتر آن توسط حشرات و پرندگان انجام می شود.

 

 

7223_592
وضعیت تنوع زیستی ایران

موقعیت جغرافیایی ایران بر روی کره زمین، وجود رشته کوههای مرتفع و طولانی مانند زاگرس و البرز ، مجاورت با دریای خزر و خلیج فارس و دریای عمان از شمال و جنوب، باعث شده ایران صاحب اقلیم های بسیار متنوعی باشد که خود بر بروز تنوع بالای گونه ای بسیار مؤثر بوده است. تنوع اکوسیستم ها نیز در کشور ایران بسیار چشمگیر بوده که هر یک تعداد متنوعی از انواع موجودات زنده را در خود جای داده اند.از ۱۱۳۱ گونه جانوری شناسایی شده، پستانداران با ۱۹۴ گونه ، پرندگان با۵۲۱ گونه ،ماهیان آبهای داخلی ایران با ۱۸۰ گونه، خزندگان با ۲۰۴ گونه و دوزیستان با۲۰ گونه، تنوع گونه های جانوری وحشی را شامل می شوند. با این همه، سیر تحول تنوع زیستی ایران نشان می دهد در فهرست گونه های منقرض شده جهان، جای گونه های ایرانی خالی نیست، شیر ایرانی و ببر مازندران از حیوانات  نابود شده ایران هستند و در حال حاضر نیزدر میان پستانداران ایران ۱۵ گونه آسیب پذیر، ۱۱ گونه در معرض خطر و ۴ گونه شدیدا در معرض خطر هستند.از گونه های پرندگانی که در ایران وجود دارند، ۲۰ گونه در معرض تهدید به شمار می آیند. از دوزیستان ایران ۳ گونه و از خزندگان ایران ۴ گونه در معرض تهدید هستند. اثرات کاهش جمعیت برخی گونه های جانوری و برهم خوردن تعادل چرخه اکولوژیکی امروز در برخی موارد بروز پیدا کرده است. شاید ملموس ترین مثال برای عامه مردم بخصوص روستاییان ، مشکل امروز کشاورزان با گراز است که قطعا یکی از عوامل مهم افزایش جمعیت آن ، کاهش جمعیت گونه های تغذیه کننده آن از قبیل پلنگ است.

منابع مختلف تعداد گونه های گیاهی ایران را حدود ۸ هزار گونه (مجموع گونه‌های گیاهی همه‌ قاره اروپا) برآورد کرده اند که از این تعداد گونه گیاهی حدود ۱۹۰۰گونه اندمیک یا بومی هستند و در هیچ جای دیگر نظیر آنها دیده نمی شود. وضعیت گونه های گیاهی ایران به نحوی است که در حال حاضر حدود ۱۰۰۰ گونه گیاهی در خطر انقراض قرار دارند.

تنوع زیستی و جنگل

انتخاب شعار سال ۲۰۱۱ با عنوان «تنوع زیستی و جنگل‌ها» نشان می دهد جنگل ها به عنوان یک اکوسیستم و در برگیرنده هزاران گونه جانوری و گیاهی (مجموعه ای از تنوع زیستی) چه جایگاه مهمی را در تداوم حیات و رفاه انسان بر عهده دارند و از طرفی در وضعیت مناسب حفاظتی قرار ندارند و لازم است در سراسر جهان به این مقوله بیشتر توجه شود. گزارش سازمان خواروبار جهانی (فائو) بیان می کند« سطح جنگل‌های جهان به ۸/۳ میلیون هکتارتقلیل یافته و معادل ۶/۲۹ درصد کاهش داشته است». براساس آمار سازمان مذکور توزیع وسعت جنگلها در قاره های جهان به ترتیب در آفریقا ۱۷ درصد، آسیا ۱۴ درصد ، اقیانوسیه ۵ درصد ، اروپا ۲۷ درصد ، آمریکای شمالی و مرکزی ۱۴ درصد و امریکای جنوبی ۲۳ درصد است. مقایسه بین آمار تخریب و احیای جنگل ها نشان می دهد که تنها طی دهه گذشته حدود ۱۴۶ میلیون هکتار از جنگل های جهان تخریب شده و در مقابل سالانه ۵ میلیون و ۲۰۰ هکتار یعنی معادل ۳۶ درصد این رقم احیا و بازسازی شده است. به استناد همین آمار وسعت جنگل های کشور ما حدود ۱۸ میلیون هکتار بوده که مطابق برآوردهای سازمان جنگل ها ، مراتع و آبخیزداری در حال حاضر آخرین وسعت آن۲/۱۴ میلیون هکتار اعلام شده است. در ۴۰ سال اخیر تنها سطح جنگل های شمال کشور معادل ۵/۱۱ درصد کاهش یافته است.

نه تنها در ایران بلکه در اکثر کشورهای جهان ، فقط به منافع ملموس و درآمدهای پولی از جنگل ها توجه می شود که با قطع درختان تامین می گردد غافل از اینکه جنگل‌ها برای انسانها منبع اصلی غذا، دارو و آب سالم هستند و نقش آنها در ثبات اقلیم و محیط زیست جهانی انکار ناپذیر است.گیاهان در خشکی با جذب کربن به کاهش تجمع دی اکسید کربن و تنظیم وضعیت آب و هوایی کمک می کنند. رهاسازی رطوبت توسط جنگلهای بارانی ، تنظیم میزان بارش،حفظ آب در منابع زیرزمینی، کنترل دمای سطح زمین، کاهش یخ بندان و کاهش بلایای طبیعی مانند سیل و رانش زمین همه از اثرات مثبت جنگل ها می باشند.

چه باید کرد؟

۱- شاید الزام به اجرای نظام یکپارچه مدیریت محیط زیست در کشور یکی از راهکارهای مهم در پیشگیری از تخریب بیشتر طبیعت و زیستگاهها و نابودی گونه ها باشد.یک سازمان یا یک نهاد یا یک تشکل به تنهایی قادر نخواهد بود یک تنه جلوی همه عوامل مخرب که ریشه در مسائل اقتصادی و فرهنگی دارد مقاومت کند . اگر استراتژی دستیابی به اهداف و شاخص های حفظ محیط زیست و تنوع زیستی در کشور و در تمام سطوح تعریف و نهادینه شود آنوقت همه سازمانها و نهادها  و مردم به نیروهای فعال حفظ محیط زیست تبدیل خواهند شد.

۲- ترویج اخلاق زیست محیطی در جامعه اهمیت دارد.اگر این احساس در جامعه پدید آید که هر جزئی از طبیعت متعلق به همه انسانهاست و همه باید در حفظ آن بکوشند گام بزرگی در حفظ تنوع زیستی برداشته خواهد شد.

۳- برنامه های کشور باید مبتنی بر حفاظت از منابع طبیعی بوده و در سیاستگذاری های توسعه و سرزمین باید حواسمان به منابع طبیعی باشد. باید به یاد داشته باشیم خیلی از منابع دوباره تولید نمی شوند و حتی اگر بخواهیم هم نمی توانیم به صرف هزینه های زیاد به شکل طبیعی  بازسازی کنیم.

۴- برای مبارزه با علل واقعی انقراض گونه ها که در میان آنها تخریب زیستگاهها، بهره برداری بیش از حد منابع  و افزایش آلودگیها نقش بیشتری دارند، ایجاد تغییرات اساسی در شیوه زندگی ما از ضروریات است. با به کارگیری اصول زیستی پایدار می توانیم بسیاری از فشارها را که بر کره زمین و گونه های جانوری و گیاهی آن وارد می شود از بین ببریم.

و نکته پایان اینکه انسان برای این خلق نشده است که بر طبیعت غلبه کند و آقا و صاحب آن شود. انسان خود جزئی از موجودات زنده کره زمین است و باید تابع همان قوانین بوم شناختی که همه گونه های کره زمین از آن پیروی می کنند باشد و به قدر السهم همه موجودات از کره زمین احترام بگذارد. انسان نباید از این موضوع غافل شودکه رشد جمعیت ،جنگل‌زدایی و مصرف انرژی  چنان سرعتی به برهم زدن نظم موزون و شگفت‌انگیز مکانیزم جهان داده است که طبیعت دیگر قادر به بازسازی و احیای خود براحتی نیست. یک ضربالمثل فرانسوی می‌گوید: آسیابان تو در خوابی ، آسیابت خیلی تند می‌چرخد …

به قلم:
سیاوش رضازاده

کارشناس محیط زیست- اداره کل حفاظت محیط زیست قزوین

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا