خانه / آبخیزداری وهیدرولوژی / اهمیت آب و آبخیزداری
اهمیت آب و آبخیزداری

اهمیت آب و آبخیزداری

آبخیزداری یا علم مطالعه و مدیریت آبخیزها عبارت از مجموعه مطالعاتی است که برای اداره یک (یا حوزه آبریز) انجام می‌شود. تعریف دیگر از آبخیزداری “طراحی و مدیریت حوزه به منظور حفاظت و استفاده صحیح و پایدار از منابع طبیعی با توجه ویژه به منابع آب و خاک است.
 توضیحات و تعاریف:
  • اهمیت آبخیزداری:
به عقیدهٔ بسیاری از کارشناسان، بحران آب یکی از چالش‌های بسیار مهم سال‌های آینده در کره زمین خواهد بود. با عنایت به این که کشور ایران در منطقه خشک و نیمه خشک واقع شده و میزان بارندگی در آن از متوسط جهانی کمتر می‌با شد؛ مشکل کمبود آب به طور یقین حادتر بوده و ضروری است تا تدابیر لا زم جهت پیشگیری از مشکلات فرا روی آینده اندیشیده شود. کشور ما که در سال ۱۳۶۹ به ازای هر نفر بیش از ۲۰۰۰ متر مکعب در سال، آب تجدید شونده داشت، بدلایل متعددی، به سمتی در حرکت است که در ۲۰ سال آینده، بحران کمبود آب و فشارهای ناشی از آن را تجربه نماید (سرانه آب در حال حاضر حدود ۱۲۰۰ مترمکعب است).
  • تعاریف:
آبخیزداری (مدیریت جامع نگر در حوزه آبخیز): مجموعه اقداماتی که بر اساس اصول مدیریت پایدار حوزه ابخیز، به منظور حفاظت منابع آب و خاک به اجرا در می‌آید
_طرح آبخیزداری: سند مدونی است از مجموعه اقداماتی که بر اساس اصول مدیریت پایدار حوزه ابخیز به منظور حفاظت، احیا، اصلاح، توسعه و بهره برداری منابع آب و خاک حوزه ابخیز تهیه و تدوین و پس از تصویب سازمان به اجرا در می‌آید.
-حفاظت خاک: مجموعه مطالعات و اقدمات اجرایی است که به منظ ور پیشگیری و کنترل تخریب، فرسایش خاک و تبعات ان (کاهش حاصلخیزی، تولید، رسوب و آلودگی منابع اب و نظایر آن) اجرا می‌گردد.
-حوضه آبخیز: عرصه‌ای است که رواناب ناشی از بارش بر روی آن توسط آبراهه‌ها جمع آوری و به یک خروجی نظیر رودخانه، آب انباشت، تالاب، دریاچه و دریا هدایت می‌گردد.
  • اهداف و شرح وظایف آبخیزداری:
-اهداف آبخیزداری: عمده اهداف اجرای فعالیت‌های آبخیزداری، مدیریت جامع حوزه‌های آبخیز، کاهش فرسایش خا ک و رسوب دهی، کنترل هرز آب‌ها، کاهش سیل خیزی و بهره وری بهینه از نزولات آسمانی، ارتقا ی آگاهی عمومی و توسعه مشارکت مردم، توسعه فعالیت‌های مطالعاتی، تعیین ضوابط و استانداردها و ارزیابی اثرات اقدامات، تهیه برنامه جامع اصلاح کاربری و بهره برداری بهینه از اراضی و… می‌باشد.
حوضه آبریز چیست:
حوضه آبریز به قسمتی از خشکی‌ها که با توجه به شیب و شکل زمین آب‌ها در آنجا به پست‌ترین مکان موجود در پهنه آن جریان یابد.
پست‌ترین مکان یک حوضه ممکن است دریا، دریاچه، باتلاق، رود و … باشد که معمولاً نام آن را بر روی حوضه آبریز مورد نظر می‌گذارند. مرز جدایی حوضه‌های آبریز از یکدیگر معمولاً منطبق بر خط الرأسکوهستان است.
مهمترین وظایف آبخیزداری شامل است بر:
  1. مطالعه جامع و برنامه ریزی و تعیین خط مشی کلان، تهیه طرح و اجرای برنامه‌ها و حفاظت خاک و نظارت بر آنها
  2. تهیه و تدوین روشها، استانداردها، ضوابط و دستورالعمل‌های فنی
  3. ایجاد و توسعه ایستگاههای اندازه گیری در حوزه‌های آبخیز
  4. تعیین اولویتهای طرحهای تحقیقاتی و برنامه‌های آموزشی
  5. ارایه برنامه‌های ترویجی و اشاعه فرهنگ آبخیزداری در بین آبخیز نشینان
  6. هماهنگی سیاستها و اقدامات مرتبط با آبخیزداری
  7. توسعه ارتباطات بین‌المللی به منظور هماهنگی و ایجاد کار مشترک
چرا آبخیزداری:
در سالهای آتی وجود آب و داشتن آن برای ملتها و کشورها به عنوان یک اهرم تاثیر گزار در روابط بین الملل در خواهد آمد از این رو مسئله آب و استفاده از آن روز به روز با اهمیت جلوه می نماید که در ذیل این نوشتار از برخی نکات مهم و تاثیر گذار آب سخن گفته می شود:
منابع آب
 اصطلاحا منشا آبی هستند که مفید یا ظرفیت مفید بودن برای انسان‌ها دارند. مصارف آب شامل فعالیت‌های کشاورزی، صنایع، خانگی و محیط زیست می‌باشد. ۹۶٫۷ درصد کل آب‌های کره زمین شور و مابقی (۲٫۳ درصد) شیرین هستند. بیشتر از دو سوم آب‌های شیرین در یخچال‌های طبیعی و قطب‌های شمال و جنوب زمین قرار دارند. منبع آب شیرین آب در گردش زمین است که به تدریج در حال کاهش می‌باشد. مقدار تقاضای آب از میزان تامین آن در مناطق زیادی از کره زمین که نرخ رشد جمعیت بالایی دارند فراتر رفته‌است. روند کمبود منابع آب شیرین در دسترس بشر ادامه خواهد داشت. چارچوب و مقرراتی که برای تخصیص منابع آب به آب‌بران تنظیم می‌شود را حقابه می‌نامند.
پنجاه سال پیش، زمانی که جمعیت در این سیاره از نیم جمعیت کنونی آن کمتر بود، درک مشترک این بود که آب یک منبع بی نهایت است. مردم مانند امروز ثروتمند نبودند ، کمتر کالری مصرف میکردند و گوشت کمتری می خوردند، بنابراین آب کمتری برای تولید مواد غذایی نیاز بود. آنها به یک سوم حجم آبی که ما در حال حاضر از رودخانه برداشت می کنیم نیاز داشتند. امروز، رقابت برای منابع آب بسیار شدید تر است. دلیل این است که در حال حاضر بیش از هفت میلیارد نفر بر روی زمین وجود دارند، مصرف گوشت و سبزیجات و آب در حال زیاد شدن است و رقابت برای آب در بخشهای صنعتی، شهری و سوخت های زیستی بیشتر شده است.
مقدار کل منابع آب شیرین نیز به دلیل تغییرات آب و هوایی که موجب عقب نشینی یخچال های طبیعی، کاهش جریان رودخانه و کوچک شدن دریاچه ها شده، کاهش یافته است. بسیاری از آبخوان ها(سفره های آب زیرزمینی) که بیش از حد پمپ شده‌اند به سرعت پر نمی‌شوند. اگر چه کل منابع آب شیرین مورد استفاده قرار نگرفته است، بسیاری آلوده، شور، نامناسب و یا غیر قابل دسترس برای مصارف شرب، صنعت و کشاورزی شده‌اند. برای جلوگیری از یک بحران جهانی آب، کشاورزان باید برای افزایش بهره وری برای پاسخگویی به تقاضاهای رو به رشد برای مواد غذایی تلاش کنند، در حالیکه صنایع و شهرها به دنبال پیدا کردن راه هایی برای استفاده بهتر از آب باشند.
هنگامی که به اندازه کافی آب آشامیدنی مورد نیازوجود ندارد ، خطر بحران آب حس می شود. با توجه به اینکه این مساله یک نگرانی جهانی است، سازمان ملل متحد و دیگر سازمان های جهانی مناطق گوناگونی را، مناطق دچار بحران آب در نظر می گیرند. دیگر سازمانها مانند سازمان غذا و کشاورزی، استدلال می کنند که هیچ بحران آبی در این مکان ها وجود ندارد، اما که باید گامهایی برای جلوگیری از بروز چنین بحرانی برداشته شود.
چندین نشانه اصلی برای بحران آب وجود دارد.
نبود دسترسی به آب آشامیدنی سالم کافی برای حدود ۸۸۴ میلیون نفر نبود دسترسی به آب بهداشتی کافی و دفع پساب برای ۵/۲میلیارد نفر برداشت زیاد از آبهای زیرزمینی که منجر به کاهش بازده کشاورزی می شود استفاده بیش از حد و آلودگی منابع آب آسیب رساندن به تنوع زیستیدرگیری های منطقه ای بر سر منابع کمیاب آب که گاهی ناشی از جنگ است. بیماری های ساری از راه آب و نبود آب بهداشتی لوله کشی یکی از علل عمده مرگ و میر در سراسر جهان هستند. برای کودکان زیر پنج سال، بیماری های ساری از راه آب علت اصلی مرگ و میر است. در هر زمان ، نیمی از تخت های بیمارستان در جهان توسط بیماران مبتلا به بیماری های ساری از راه آب اشغال شده است. به گفته بانک جهانی، ۸۸ درصد از تمام بیماری های ساری از راه آب توسط آب آشامیدنی ناسالم، نبود بهداشت و بهداشت نامناسب ایجاد می شود. آب توازن شکننده اساسی برای تامین آب سالم است، اما عوامل قابل کنترل مانند مدیریت و توزیع منابع آب خود سهم بیشتری در کمبود آب دارند.
گزارش سازمان ملل متحد ۲۰۰۶ که بر مسائل مربوط به حکومت به عنوان هسته اصلی بحران آب متمرکز است، می گوید: “آب به اندازه کافی برای همه وجود دارد” و “کمی آب اغلب به دلیل مدیریت نادرست، فساد، نبود نهادهای مناسب، سستی بوروکراتیک و کمبود سرمایه گذاری هم در ظرفیت انسانی و هم در زیرساخت های فیزیکی است “. داده های رسمی همچنین نشان می دهند ارتباط روشن بین دسترسی به آب سالم و نسبت تولید ناخالص داخلی به درآمد سرانه وجود دارد.
همچنین اقتصاددانان ادعا کرده اند که وضعیت کنونی آب به دلیل نبود حقوق مالکیت، مقررات دولتی و یارانه ها در بخش آب ، باعث قیمت بسیار پایین و مصرف بیش از حد بالای آن است
پوشش گیاهی و زندگی وحش اساساً بستگی به منابع آب شیرین دارد. مردابها ،باتلاقها و مناطق ساحلی وابسته به منابع پایدار آب هستند، اما اگر دستیابی به آب کاهش یابد ،جنگل ها و سایر اکوسیستم ها نیز به همان اندازه در معرض خطر تغییرات عمده خواهند بود. در مورد تالاب ها، با گسترش جمعیت انسانی مساحت قابل توجهی از حیات وحش گرفته شده تا برای منابع غذایی و خانه سازی استفاده شود. اما مناطق دیگری از کاهش تدریجی آب شیرین آسیب می بینند چون در بالادست، برای استفاده انسان از منابع آب انشعاب گرفته می شود.
===
==

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا