خانه / مرتع ومرتعداری / نقش مدیریت چرا در حفظ مراتع
نقش مدیریت چرا در حفظ مراتع

نقش مدیریت چرا در حفظ مراتع

رشد بی رویه جمعیت طی دهه های گذشته باعث افزایش بهره برداری از منابع طبیعی کشور گردیده است . بهره برداری بی رویه و مفرط از مرتع ، نابودی پوشش گیاهی و فرسایش آبی و بادی را به دنبال داشته است . خسارات ناشی از این فرسایش بصورت سیل و طوفان شن ، کاهش عمر مفید سدها ، تخریب پل ها، راه ها ، مزارع ، آبادی ها ، کاهش سطح سفره های آب زیرزمینی ، خشک کردن چشمه ها و عدم تعادل محیط زیست خود را نشان می دهد. جمعیت عظیم بهره بردار در عرصه مراتع با دام بیش از ۲ برابر ظرفیت ، فشار  زیادی به مراتع آورده و باعث بهم خوردن تعادل گردیده است.

 680813

استان کرمان با ۳/۱۸ میلیون هکتار دومین استان پهناور کشور می باشد که ۲/۱۲ میلیون هکتار از این  اراضی را عرصه های مرتعی دربرمی گیرد .

مراتع حدود ۱/۶۷ درصد از سطح استان را می پوشانند و با توجه به چهار فاکتور اصلی خاک، پوشش گیاهی ، ترکیب نوع گونه ، خوشخوراکی و شادابی به چهارگروه درجه بندی می شود:

الف) مراتع ییلاقی با وسعت ۷/۲ میلیون هکتار

ب)مراتع قشلاقی با وسعت ۵۶/۴ میلیون هکتار

ج) مراتع روستایی و میانبند باوسعت ۴۴/۳ میلیون هکتار

د) مراتع مشجر با وسعت ۵/۱ میلیون هکتار

متوسط تولید در مراتع استان ۶۴ کیلوگرم در هکتار علوفه خشک می باشد که در مجموع ۷۸۰۰۰۰ تن TDN برآورد گردیده است و چنانچه ذکر شد در حال حاضر بیش از ۲ برابر ظرفیت مراتع دام در عرصه های مرتعی موجود می باشد که باعث تبدیل مراتع از خوب به متوسط ، از متوسط به فقیر ، از فقیر به خیلی فقیرمی  گردد و بروز خشکسالی های اخیر نیز مزید بر علت شده و این روند با سرعت  صعودی در جریان است.

یکی از برنامه های مهمی که در جهت علوفه تولیدی مراتع در نظر گرفته شده اجرای برنامه مدیریت چرا در مراتع ییلاقی است .

مدیریت چرا در حقیقت ساماندهی مراتع ییلاقی در جهت بهره برداری اصولی از منابع تولید با حفظ منابع پایه آب ، خاک ، گیاه و رسیدن به تولید پایدار و بهبود وضع اقتصادی بهره برداران می باشد.

مدیریت چرا چیست ؟

مدیریت چرا عبارت است از کنترل شدت و زمان چرا

هدف مدیریت ، دستیابی به انبوهی و ترکیب گیاهی ویژه ای است که حداکثر بازدهی تولید را داشته و برای دامدار سودآور باشد. بعبارت دیگر مدیریت چرا ، تطبیق زمان و نحوه استفاده از گیاهان مرتعی با شرایط رویش به اکولوژی گیاهی و فیزیولوژی رشد ارتباط داشته و هدف  حفظ و پایداری گیاه می باشد .

در اثر بهره برداری غلط و بی رویه ، تغییر در اکوسیستم  مرتعی اجتناب ناپذیر است چنین تغییری منجربه کاهش پوشش گیاهی و تغییر در ترکیب گونه ای و در نهایت پایین آمدن ظرفیت مرتع در درازمدت خواهد بود.

مهمترین موضوع در رابطه با مدیریت چرا جلوگیری از چرای زودرس و کنترل ورود و خروج دام به مراتع ییلاقی می باشد. زمان ورود دام به مراتع ییلاقی بایستی زمانی باشد که گیاهان مرتعی  به حداکثر رشد  و تولید خود رسیده باشند تا ضمن کاهش آسیب پذیری پوشش گیاهی در مقابل چرای دام ، علوفه بیشتری در اختیار دام قرار گیرد .

این موضوع در رابطه با مراتع قشلاقی به کنترل پروانه چرا و استفاده مجاز و مناسب با تولیدمرتع و نیز مدت استفاده ارتباطی پیدا می کند ، هر چند که این موضوع درمراتع ییلاقی نیز صادق است.

اثرات چرای زودرس در تخریب مراتع :

بیشتر مراتع ییلاقی کشور خصوصاً استان کرمان که توسط دام دامداران اعم از عشایری و روستایی مورد بهره برداری قرار می گیرد به علل مختلف اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی ، قبل از فصل مساعد و زمان مناسب و بلافاصله پس از ذوب شدن برف ها یعنی درست زمانی که چرای دام بیشترین خسارت و صدمات را به پوشش گیاهی و خاک مرتع می زند ، مورد هجوم دام قرار می گیرد.

چرای بی رویه و قبل ازموعد مقرر باعث کاهش جمعیت گونه های خوشخوراک و سیر قهقرائی مراتع    می گردد . در صورتیکه عده ای از گیاهان بی ارزش و سمی از چرای بی موقع سود برده و رقابت گیاهی برای آنها کم می شود .

جوامع گیاهی تشکیل دهنده مراتع ییلاقی عموماً از گیاهان خانواده گرامینه هستند . از طرف دیگر اغلب گرامینه های چندساله مرتعی ، گیاهان همی کریتپوفیت می باشند و بقاء چنین گیاهانی طی فصول نامساعد در گرو جوانه هایی است که در سطح خاک بصورت نیمه پنهان باقی می ماند تا رشد سال آتی را تامین نماید.

بدین ترتیب با فرارسیدن فصل نامساعد کلیه بخش های هوایی گیاه که شامل برگ های محوری اصلی و محورهای فرعی است خشک شده و از میان می روند و تنها جونه های مذکور در سطح خاک و در زیر لاشبرگ ها و در صورت بارش برف در پناه آن تا فرارسیدن فصل مساعد به حالت زندگی بطئی بسر     می برد و با فرارسیدن فصل مساعد رویش ، جوانه های خفته فعال می شوند و با استفاده از ذخایر موجود، برگ های جدید بوجود می آورند.

چرای زودرس برروی گیاهان خانواده گرامینه که غالباً در اولین مراحل دوره رشد و نمو آنها صورت می گیرد علاوه بر افت کامل برگزایی و تولید علوفه ای این گیاهان ، با ایجاد اخلال در تعادل طبیعی بین مرحله رویش به زایش را از دست داده و متعاقب آن نیز احتمال از بین رفتن پوشش گیاهی وجود خواهد داشت و یا اینکه گیاهان فرصت طلب و غیرمرتعی به مرور زمان جایگزین گیاهان مرتعی می گردد.

مراحل سیر قهقرایی مرتع در اثر چرای شدید دام:

تشخیص بعضی از مراحل سیر قهقرایی که به وسیله چرای نامناسب دام در مرتع حادث می شود آسان است. در اکثر مناطق سیر قهقرایی در اثر چرای بی رویه صورت می گیرد و بایستی مرتعداران  این سیر قهقرایی رابه موقع تشخیص داده و مراحل آن را به خوبی بشناسند. مراحل سیر قهقرایی در اثر چرای مفرط و بهره برداری نامناسب عبارت است از:

الف) تخریب فیزیولوژی گیاهان خوشخوراک:

گیاهان خوشخوراک در اثر فشار چرای دام ، قدرت گیاهی خود را از دست داده و در نتیجه رشد سالیانه و تجدید حیات طبیعی آنان کاهش می یابد.

ب) تغییر در ترکیب گیاهی:

ادامه بر هم زدن فعالیت فیزیولوژیکی گیاه موجب از بین رفتن آن می شود . از بین رفتن بیشتر گیاه بیشتر ناشی از کاهش  عملیات فتوسنتز ، رقابت گیاهی ، سن زیاد و خشکسالی که موجب کاهش رشد می گردد، می باشد.

تغییر در ترکیب گیاهی تدریجی بوده و توام با تقلیل گیاهان مرغوب و کاهش عملیات فیزیولئژیکی است . همراه با کاهش تعداد گیاه در واحد سطح ، رقابت گیاهی کاهش می یابد در نتیجه گیاهان نا مرغوب و مقاوم وارد می شوند . در این حالت دام هایی که در مرتع چرا می نمودند به ناچار بایستی اشتهای خود را از گیاهان مرغوب به گیاهان نامرغوب تغییر دهند.

ج) هجوم گونه های جدید:

همراه با تغییر ترکیب گیاهی ، گیاهان جدیدی که قبلاً در ترکیب کلیماکس وجود نداشته وارد می شوند. اولین هجوم آورنده ها گیاهان یکساله هستند و سپس گیاهان چندساله بوته ای که دارای ارزش علوفه ای نیستند ، وارد می شوند . اکثر گیاهان چندساله هجوم آورنده برای چرای دام مناسب نیستند . این مراحل جایگزینی بیشتر موجب تقلیل کیفیت گیاهی می شود.

د) ناپدید شدن گیاهان خوشخوراک:

مرحله بعدی سیر قهقرایی در اثر بهره برداری بی رویه و چرای مفرط دام در مرتع ، کم شدن شدید گونه های خوشخوراک و با ارزش و در نهایت ناپدیدشدن ان ها در مرتع می باشد . به جای گونه های خوب مرتعی ، گیاهان یکساله و گونه های چندساله غیرخوشخوراک در مرتع ظاهر می شوند .

هـ) کاهش پوشش گیاهان مهاجم :

ادامه چرای بی رویه سرانجام درصد پوشش نباتی را هم کاهش می دهد . در این صورت گیاهان خوشخوراک از بین می روند و به تدریج جای آنها را گیاهان یکساله خوشخوراک می گیرند . اگر چرای مفرط همچنان ادامه یابد از مقدار پوشش گیاهان نامرغوب هم به تدریج کاسته  می گردد.

اثرات چرای زودرس و چرای شدید در تخریب خاک:

ورود دام به مرتع قبل از زمان مناسب و چرای زودرس در مرتع علاوه براین که به پوشش گیاهی لطمه وارد می نماید ، به دلیل رطوبت زیاد خاک و در اثر تردد زیاد دام در مرتع باعث فشرده شدن خاک و کم شدن تخلخل آن می گردد.

در نتیجه این عمل ، وزن مخصوص خاک افزایش یافته و قابلیت نفوذ آن به آب کاهش می یابد . این امر  می تواند مرحله اول جریان سطحی و یا فرسایش تلقی گردد . فشردگی خاک علاوه بر کاهش در قابلیت نفوذ آن به آب باعث کاهش در ظرفیت  نگهداری آب نیز می گردد و این امر در مناطق خشک و نیمه خشک حائز  اهمیت می باشد.

بطور کلی اثرات منفی چرای زودرس و بیش از اندازه دام در مرتع به شرح زیر می باشد:

۱-سخت یا فشرده شدن خاک سطحی به ویژه در هنگامی که خاک مرطوب باشد که این عمل باعث :

کاهش منافذ خاک می گردد .

میزان نفوذ آب را کاهش می دهد.

آب کمتری در خاک ذخیره می شود.

هرزآب افزایش می دهد.

ذرات ریزی برروی خاک به وجود می آید که آماده فرسایش آبی و خاکی است.

در خلال بارندگی در خاک های رسی باعث سله بندی خاک می گردد.

۲-پوشش زنده گیاهی کاهش می یابد.

۳-فرسایش شیاری از سیر حرکت دام شروع می شود.

۴-رطوبت کمتری برای رشد گیاهان باقی می ماند.

۵-مواد غذایی خاک کم می شود.

۶-رطوبت خاک کم می شود.

۷-فرسایش زیاد خاک کاهش می یابد.

۸-دشوارشدن شرایط برای رشد و استقرار نهالهای جوان .

تاثیر رعایت زمان چرا( چرای مناسب ) روی گیاهان :

تاثیر زمان برداشت یا چرای علوفه ارتباط با مراحل فتولوژیک گیاه و شرایط محیط دارد. در مناطقی که شرایط رویش فراهم باشد ، تاثیر زمان برداشت روی گیاه ، با مناطقی که محدودیت هایی در رویش گیاهی وجود دارد تفاوت هایی خواهد داشت.

مراحل اولیه شروع رشد گیاهی که با استفاده از مواد ذخیره ای سال قبل صورت می گیرد و نیز در زمانی که به علت خشکی محیط امکان ایجاد رشد برای گیاه وجود ندارد و نیز مرحله تولید بذر را می توان چرای زودرس ذکر نمود.

همچنین در اواخر فصل رویش  گیاهی ، آخرین برداشت یا چرا می بایستی طوری تنظیم شود که گیاه قادر به ایجاد رویش و ساخت وساز مواد ذخیره ای برای شروع رشد در فصل رویش آینده باشد . در صورتیکه به علت نزدیک بودن فصل برداشت یا چرا با خاتمه فصل رشد ، امکان رشد و ساخت و ساز مواد  غذایی برای گیاه میسر نباشد . این امر باعث تضعیف گیاه شده در تولید سال بعد تاثیر منفی خواهد گذاشت

طبق نتایج  حاصله در مراتعی که اصلاً چرا نشده و علوفه آن برداشت نشده باشد ، رشد گیاهان کمتر از مراتعی خواهد بود که تحت چرای مناسب واقع شده اند . گیاهان در حالت اخیر قوی تراز حالت اول خواهد بود بخصوص در مورد گراس ها ، انواع چرا شده بوته های پهن به وجود خواهد آورد درصورتیکه در انواع چرا نشده قطر تاج کمتر خواهد بود . در مناطق خشک نیز در اثر چرای مناسب مقداری از اندام های گیاهی برداشت شده و در نتیجه در مدت خشکی به علت کم شدن سطح تبخیر کننده ، گیاه بهتر خواهد توانست درمقابل خشکی مقاومت از خود نشان دهد . همچنین دام ضمن چرا با افزودن کود باعث حاصلخیزی خاک می شود.

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا