خانه / آبخیزداری وهیدرولوژی / پهنه بندی سیلاب و مدیریت دشت سیلابی
پهنه بندی سیلاب و مدیریت دشت سیلابی

پهنه بندی سیلاب و مدیریت دشت سیلابی

مفهوم پهنه بندی سیل بر این اصل استوار است که جلگه سیلابی و کانال رودخانه یک مجموعه واحد بوده و جلگه سیلابی یک قسمت از رودخانه است که بندرت مورد استفاده قرار می گیرد. براین اساس پهنه بندی سیلاب به تعیین ناحیه هایی در داخل سیلابدشت اطلاق می گردد که برای کاربری های مختلف از قبیل فضاهای باز تفریحی، کشاورزی، محوطه های صنعتی و مسکونی و … مورد استفاده قرار می گیرند. تمامی نواحی سیلابدشت به قسمتهایی با خطر پذیری متفاوت به
منظور کنترل کاربری و توسعه اراضی تقسیم می شوند. پهنه بندی ، برای مشخص کردن میزان خطر پذیری به سیلاب برای استفاده کنندگان متحمل سیل، شناسایی ناحیه ها برای بیمه سیل و ایجاد محدودیت های اجباری کاربری در مناطق خطرپذیر قابل استفاده می باشد.
پهنه بندی معمولاً در نواحی مناطق توسعه یافته و بر طبق نقشه های خطرپذیری صورت می گیرد و بایستی قدرت لازم برای اعمال محدودیتهای ناشی از آن وجود داشته باشد.
مدیریت توسعه سیلابدشت از آنجا نشات گرفت که موسسات دولتی و عمومی علاقمند به کنترل تغییرات مناطق در حال توسعه ( نظیر تغییرکاربری اراضی ، ساخت وسازها ، تاسیسات زیربنایی و غیره) در سیلابدشت ها شدند.
فنون بکار گرفته شده در این جهت در مقیاس مالی سرمایه گذاری کمتری می طلبد ولی در مقیاس تعهدات فردی ( هزینه های اجتماعی ) هزینه بالایی در بردارد.برای موفقیت در جلوگیری از توسعه سیلابدشت، به تعهدات جمعی برای انجام اقدامات لازم، نیاز است.
اهداف کلان چنین اقدامات محدود کننده ای به قرار زیر است:
۱- کاهش خسارات بالقوه مالی و تلفات جانی در آینده،
۲- تعیین و تشریح کاربری قابل قبول یا منطبق با شرایط از اراضی که در محدوده مشخص
شده سیلابدشت قرار دارند و
۳- مهمتر از همه این که افزایش آگاهی عمومی و موسسات در رابطه با خطرپذیری نواحی
سیلزده در سیلاب دشت
روشهای مختلف پهنه بندی سیلابدشت
روشهای موجود برای تهیه نقشه های پهنه بندی را می توان به ۵
گروه عمده به شرح زیر تقسیم بندی نمود:
– روش مشاهده ای و استفاده از داغاب سیلاب
– مقایسه عکسهای هوایی منطقه
– استفاده از تصاویر ماهواره ای و تکنیکهای سنجش از دور
– محاسبه دستی
– استفاده از مدلهای ریاضی
کلیه روشهای فوق برای تهیه نقشه پهنه بندی سیل احتیاج به تعیین تراز جریان سیل و انتقال رقوم سطح آب روی نقشه های توپوگرافی دارند. همه این روشها اصولاً از همان روند یکسان استفاده از رقوم تعیین شده سطح آب در هر مقطع عرضی (یا موقعیت های مختلف) برای پهنه بندی کمک می گیرند. که البته بین مقاطع عرضی با درون یابی نقاط پخش سیل مشخص می گردد. تفاوت عمده بین این روشها در نحوه تعیین پروفیل سطح آب می باشد.
الف ) روش مشاهده ای و استفاده از داغاب سیلاب
این روش را بعبارتی می توان روش سنتی اطلاق نمود. در این روش پس از فروکش نمودن سیلاب اثر داغاب سیل روی پلها، ساختمانها، درختها و زمین علامت گذاری شده و با توجه به موقعیت تقریبی این داغابها بروی نقشه های توپوگرافی و اتصال آنها به یکدیگر پهنه بندی مربوطه مشخص می گردد.
متاسفانه این روش با وجود دقت پایین به دلیل عدم نیاز به وسایل و ابزار جدید و دانش فنی خاص کماکان در بعضی از مناطق مورد استفاده قرار می گیرد. معایب و محدودیتهای این روش را می توان در موارد ذیل خلاصه کرد:
– این روش مستلزم کار صحرایی زیاد است زیرا باید در نقاط مختلف این داغابها ثبت و
با رنگ علامت زده شود که با صرف هزینه و زمان زیادی توام است.
– دقت انتقال داغابها بر روی نقشه ها توپوگرافی پایین می باشد و کوچکترین اشتباه
باعث بروز اختلاف بین علامت ثبت شده و علامت انتقال داده شده می شود.
– در این روش تنها پهنه سیل گیر برای حداکثر دبی عبوری قابل ثبت است و به معنای واقعی تهیه نقشه پهنه بندی برای دوره بازگشت های مختلف بسیار مشکل است.
با توجه به کار صحرایی زیاد و دقت کم، این روش جز در موارد اضطراری توصیه نمی شود.
ب) مقایسه عکسهای هوایی منطقه
موفقیت این روش بستگی زیادی به وجود عکسهای هوایی رودخانه و اراضی حاشیه آن در زمان سیلاب دارد. در این روش چنانچه عکسهای هوایی منطقه در زمان وقوع پیک سیل یا مدت کوتاهی بعد از آن وجود داشته باشد ( مثل عکسهای هوایی سیل خوزستان در سالهای ۴۶،۴۷ و۵۷ )، محدوده سیل گیر از این عکسها به روی نقشه توپوگرافی منتقل می شوند.
اگر چه از این روش از حجم عملیات صحرایی نسبت به روش قبل کاسته می شود ولی به دلیل مسائل اجرایی امکان پرواز و تهیه عکس هوایی بهنگام از منطقه معمولاً با دشواریهای زیای همراه است. مضافاً اینکه در رودخانه های مرزی و محدوده آنها عملاً کاربرد این روش غیر مممکن است.

ج) استفاده از تصاویر ماهواره ای و تکنیکهای سنجش از دور
در این روش باید اطلاعات با قدرت تفکیک بالا در اختیار باشد و به علاوه این اطلاعات
در زمانهای قبل از وقوع سیل، همزمان با واقعه سیل یا بعد از جاری شدن سیل، برداشت شده باشد. برای بررسی مناطق وحوزه های آبخیز کوچک می توان اطلاعات دور سنجی هوایی که توسط هواپیما تهیه می شود را مورد استفاده قرار داد. لیکن برای بررسی و پوشش مناطق وسیع، سنجنده های ماهواره ای تنها ابزار ممکن می باشد.
د) محاسبه دستی
از این روش برای تعیین حریم و بستر رودخانه و پس از تعیین سیلاب با دوره برگشت معین استفاده می شود و بعبارتی نمی توان آنرا جزء روشهای مهندسی و دارای دقت برای تهیه نقشه های پهنه بندی سیل محسوب نمود و قطعاً نتیجه حاصل جز یک محاسبه دستی ساده نیست و فقط در موارد محدود و برای مقاصد خاص قابل قبول است.
ه) استفاده از مدلهای ریاضی
در این روش به کمک مدلهای ریاضی، جریان سیلاب شبیه سازی شده و پس از محاسبه پروفیل
جریان توسط مدل، پهنه های مختلف سیل حاشیه رودخانه برای دوره بازگشتهای معین بر روی نقشه های توپوگرافی منتقل می گردد. این روش در مقایسه با سایر روش ها از دقت بالایی برخوردار و نتایج محاسبات خصوصاً پس از واسنجی مدل قابل اعتماد می باشد.
نتایج پس از تعیین رقوم تراز آب برای دوره بازگشت های معین بر روی مقاطع عرضی مختلف رودخانه منتقل می گردد. در نهایت با توجه به شیب طولی رودخانه در هر بازه و با درونیابی رقوم دو مقطع پهنه سیلگیر برای دبی با دوره بازگشت مورد نظر تعیین و نقاط و خطوط به یکدیگر متصل می گردند .
تعیین حریم و بستر روخانه ها
تعیین حریم و بستر از لحاظ فنی و حقوقی در کشور بسیار پراهمیت و پیچیده می باشد، یکی از مهمترین کاربردهای نقشه های پهنه بندی سیل، تعیین حدود گذرگاه سیل و اراضی سیلگر حاشیه می باشد. خصوصاً آنکه این اراضی از یک سو به علت دسترسی به منابع آبی بسیار پرارزش بوده و از سوی دیگر به علت مجاورت با رودخانه در معرض خطر سیل و طغیان رودخانه می باشد.
ارزشهای دشت سیلابی
دشتهای سیلابی تحت تاثیر فرآیندهای فیزیکی و بیولوژیکی ایجاد می شوند.عمده نیروهای شکل دهنده دشتهای سیلابی را می توان اقلیم ، چرخه آب، فرسایش و رسوبگذاری و رویداد های حدی دانست.

روابط پیچیده بین این نیروها موجب ایجاد منظره های زیبا در حاشیه رودخانه ، اراضی
مردابی حاصلخیز ، خاکهای آبرفتی حاصلخیز، محیطی متناوب برای بسیاری از گونه های گیاهی و جانوری و بعضاً در خطر انقراض ، محیطی برای فعالیتهای علمی و تاریخی و باستان شناسی، می شود.

خسارات سیل

خسارات سیل در بخشهای مختلف اقتصادی ، اجتماعی و زیست محیطی قابل بررسی می باشد. در بیشتر موارد خسارات وارده را می توان مورد ارزیابی و سنجش قرار داده، برای آن مبلغ مشخص نمود که در این صورت خسارات را محسوس می نامند. علاوه بر خسارات محسوس، فاجعه های طبیعی خسارات نامحسوسی نیز دارند.

خسارات محسوس

خسارات محسوس خود به دو گروه خسارات مستقیم و غیر مستقیم طبقه بندی می شود (مهدوی، ۱۳۷۶):
۱- خسارات مستقیم : آندسته از خسارات که در اثر نیروی سیل یا در اثر ایجاد وضعیت غرقابی ایجاد می شود. این دسته از خسارات شامل تخریب جاده ها، پلها و تاسیسات آب، برق ، گاز ، تلفن و …، تخریب امکان مسکونی ، تجاری و صنعتی، از بین رفتن اسناد و مدارک اداری و اقتصادی، خسارات یا تخریب محتویات و متعلقات منازل خسارات ناشی از فرسایش در رسوب گذاری در اراضی زراعی می باشد
۲- خسارات غیر مستقیم: خسارات ثانویه ای که در اثر وقوع خسارات مستقیم ایجاد می گردندو شامل خسارات ناشی از تخریب یا اختلال در عملکرد تاسیسات آبرسانی، برق، گاز ، تلفن جاده ها و بزرگراه ها، خسارات ناشی از آتش سوزی و انفجار غرقاب شدن و تخریب تاسیسات گازرسانی و برق، خسارات ناشی از کاهش عایدات بیمه، هزینه ناشی از تخلیه، جابجایی و اسکان موقت خانوارهای بی خانمان شده، هزینه های ناشی از نگهداری و مراقبت سیلزدگان، هزینه های ناشی از اختلالات تجاری و هزینه های ناشی از اختصاص وامهای بدون سود یا با سود کم جهت احیاء مجدد مناطق سیلزده می باشد .
خسارات نامحسوس
خسارات نامحسوس درمحاسبات اقتصادی براحتی قابل برآورد نمی باشند. ولی از اهمیت زیادی برخوردار بوده و باید مدنظر قرار گیرند. مهمترین این خسارات را می توان در ایجاد مانع در راه رشد و توسعه منطقه، ایجاد شرایط نامناسب بهداشتی و شیوع بیماری واگیر، ایجاد یاس و ناامیدی در مردم و تشویق آنها به مهاجرت، عدم سرمایه گذاری کافی در منطقه ناشی از عدم اطمینان کافی از حفاظت آن خلاصه نمود
روشهای کنترل و تقلیل خسارات سیل گزارشهای خبری درباره سیل که طی سالهای اخیر در جراید، رادیو و تلویزیون منعکس می شود حاکی از آن است که طغیان رودخانه های کشور خسارات فزاینده ای را به دنبال داشته و ابعاد خسارات و ضایعات جانی و مالی سیل رو به افزایش است.

اگر چه در گزارش های خبری اساساً اطلاعاتی غیر فنی ارائه می شود که غالباً از دقت کافی برای ارزیابی حرفه ای برخودار نیست، از این رو تنوع و گستردگی مسائل و ضایعات ناشی از سیل را به وضوح نشان می دهد. تخریب پلها و راههای ارتباطی، قطع خطوط انتقال نیرو، اختلال در شبکه مخابرات ، غرقاب شدن کشتزارها، ویرانی اماکن مسکونی، تاسیسات شهری در روستایی، تلف شدن احشام و هلاکت و آوارگی قربانیان سیل جزو اقلام ثابت و همیشگی فهرست ضایعات سیل در سطح کشور می باشند .
در گذشته تعداد سیلها کمتر بوده و در نتیجه خسارات کمتری را نیز بوجود می آورده
اند. در بیشتر شهرها با احداث سیل بند و حفر خندق سیلاب را مهار نموده اند و این در حالیست که اکنون گسترش شهرها بنحوی است که نه تنها امکان احداث چنین سازه های را فراهم نمی سازد ، بلکه تجاوز به حریم رودخانه و تغییر کاربری اراضی امری عادی بوده و با سرعت انجام می گیرد
روشهای سازه ای
در این روشها سعی برآن است که قبل از وقوع سیل، شدت جریان و تراز آب تخمین زده شود و با هدایت، انحراف و یا مهار سیلاب توسط احداث سازه هایی مناسب ، خسارات وارده کاهش یابد . با وجودیکه استفاده از روشهای سازه ای جایگاه بسیار متداول و موثری در سیسمتهای کنترل سیلاب دارد ولی در دهه های گذشته عملکرد آن رضایت بخش نبوده است.

در حقیقت ایمنی کاذب سازه ها را می توان از مهمترین دلایل افزایش خسارات سیل در جهان محسوب نمود. بررسیهای سال ۱۹۸۷ کمیسیون بلایای طبیعی ایالات متحده نشان داده است که یک سوم سیلابهایی که به فاجعه می انجامد حاصل تخریب سیل بندها می باشد.
احداث خاکریزها ، سیل بند ها ، میانبرها ، انحراف جریان و اصلاح مسیر و بهسازی مسیر رودخانه از مهمترین روشهای سازه ای کنترل و تقلیل اثر سیل محسوب می شوند.

روش های غیر سازه ای

رهیافتهای غیر سازه ای در مدیریت سیل در بر گیرنده آن بخش از فعالیتهای است که برای رفع یا تسکین اثرات تخریبی سیلاب، سازه های فیزیکی احداث نمی شود. اگر چه بهره گیری از روشهای سازه ای جایگاه بسیار متداول و موثری در سیمتهای کنترل سیلاب دارد ولی به تازگی تکیه بیشتری بر روشهای غیر سازه ای و مدیریت حوزه آبخیز و تاثیر این سیاستها در کاهش خسارات سیل شده است. به هر حال روشهای غیر سازه ای باید تواماً در طراحی های سازه ای مورد توجه قرار گیرند زیرا استفاده از آنها موجب افزایش اثربخشی اقدامات می شود. در روشهای غیر سازه ای علاوه بر فراهم آوردن تمهیداتی قبل از وقوع سیل در هنگام بروز سیل و یا حتی پس از آن نیز اقداماتی جهت حداقل کردن خسارات در نظر گرفته می شود .

باید توجه داشت روشهای غیر سازه ای ممکن است شامل احداث سازه نیز باشند که در این حالت سازه مثل روش سازه ای خود جریان سیلاب را منحرف نمی کند بلکه برای رفع و یا کاهش خسارت اعمال می گردد . از مهمترین روشهای غیر سازه ای کنترل و تقلیل خسارات سیل می توان به آبخیزداری ، پیش بینی سیل ، مدیریت توسعه سیلابدشت و مقاوم سازی در برابر سیل اشاره کرد.

استفاده از مدلهای بارش-رواناب ، مدلهای روندیابی سیل ، مدلهای رگرسیونی چند متغیره ، مدلهای مرکب و روشهای پیش بینی هواشناسی در پیش بینی سیلاب معمول می باشد. مقاوم سازی در برابر سیل و ضد سیل سازی نیز می تواند از طرق مختلف مانند انتقال ساختمان ، ارتفاع دهی ساختمانها ، جابجایی ساختمان ، ایجاد مانع در برابر سیل و حتی ضد سیل سازی به شیوه تر صورت پذیرد.

کاهش خطرات سیل با ساماندهی و محافظت رودخانه

عملیات کاهش خطرات سیل به مجموعه ای از فعالیتهایی اطلاق می شود که برای کاهش خسارات سیل در منطقه دشت سیلابی انجام می گیرد، معمولاً ملاحظات و اجتماعی ، زیست محیطی و توانایی های فنی و تخصصی در انتخاب روش از روشهای مناسب برای مهار سیلاب موثر می باشد. این روشها در دو گروه عمده مطرح و اجراء می گردند. تجربیات جهانی نشان می دهد که ایمنی مطلق در برابر سیل غیر قابل حصول است. این امر ناشی از عدم قطعیت های معمول در مهندسی آب، تغییرات هیدروسیسمتها و محدودیتهای اقتصادی می باشد.
با افزایش جمعیت و بالا رفتن سطح زندگی ، استفاده از روشهای مهار رودخانه ها به
منظور جلوگیری از تخریب شهرها، زمینهای کشاورزی شبکه حمل و نقل و غیره امری اجتناب ناپذیر شده است.

این کار بدلیل طبیعت غیر قابل پیش بینی رودخانه ها، ساده نیست زیرا رودخانه معمولاً رسوب زیادی را با خود حمل می کند. تاثیر متقابل شدت جریان آب، مقدار و خصوصیات رسوب موجود درترکیب با مواد بستر ، خصوصیات هندسی خاصی به هر رودخانه می دهد.
منبع:  هیراد عبقری، پهنه بندی سیلاب با استفاده از مدل ریاضی و GIS

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا