خانه / خاک شناسی وفرسایش خاک / شوری و شوره زار ها – ۳
شوری و شوره زار ها – ۳

شوری و شوره زار ها – ۳

املاح شور، ساختمان خاک را تغییر داده و در وضع شیمیایی و کلوئیدی خاک ایجاد اختلال کرده و گاهی باعث فولکوله شدن مواد کلوئیدی خاک می شود. فولکوله شدن به علت وجود و مقدار خاک نبوده بلکه به سبب وجود یون ها بخصوص کاتیون هاست. املاح شور نه تنها از میزان محصول می کاهد بلکه فعالیت میکروارگانیسم های خاک را متوقف و مانع فعالیت باکتری ها شده و عمل نیتریفیکاسیون را در خاک مختل می سازد.

کاهش نفوذپذیری خاک

سدیم تبادلی ، از نفوذپذیری خاک ها میکاهد، زیرا ذرات رس بیشتر از حالت معمول متورم
می شود . وفتی سدیم تبادلی خاک به ۱۵ تا ۲۰% برسد نفوذپذیری آن به سرعت کاهش
می یابد.

منشاء املاح و پیدایش خاک های شور

املاحی که از سنگ مادر به خاک رسیده یا در نتیجه خاک قسمت های سطحی زمین های مرتفع وارد خاک شده یا در اثر معدنی شدن آب های زیرزمینی و غیره وارد آن گردیده و یا در اثر تخریب سنگ مادر ایجاد شده اند. یکی از عوامل مهمی که در شور شدن خاک های ساحلی تاثیر دارد، وزش بادهایی است که از دریا به سمت خشکی جریان دارند، از عوامل دیگری که باعث شوری خاک ها می شود پودری شدن و انتقال خاک شور قسمت های سطحی خاک های شور قدیمی یا سولونچاک ها است. میزان سولفات و کلر موجود در نزولات آسمانی ، به ۲ تا ۳ میلی گرم در لیتر و حتی بیشتر می رسد و این مقدار به خصوص در نواحی ساحلی افزایش
می یابد.

لایه های حمل نمک

افق های محتوی نمک که در عمق پروفیل خاک مدفونند ، با حمل نمک محلول خود به وسیله رطوبت کاپیلاری به قشر سطحی ، باعث شوری خاک می شوند. با شروع عملیات آبیاری ممتد، به مرور رطوبت به اعماق پروفیل خاک نفوذ کرده و با برخورد به لایه حامل نمک، آن را اشباع و نمک های محلول را در خود حل می کند.

 

طبقه بندی خاک های شور و قلیا

۱- خاک های شور

هدایت الکتریکی رطوبت اشباع این خاک ها بیش از ۴ دسی زیمنش بر متر در ۲۵̊C است . درصد سدیم قابل تبادل در این خاک ها از ۱۵ کمتر است. مهمترین کاتیون های این خاک ها کلسیم ، منیزیم و سدیم است. ولی به ندرت سدیم بیش از نصف کاتیون های محلول را تشکیل می دهد.

۲- خاک های قلیا

درصد سدیم قابل تبادل از ۱۵ بیشتر و pH بی ۵/۸ تا ۱۰ و هدایت الکتریکی عصاره اشباع خاک از ۴ دسی زیمنس بر متر کمتر و نفوذ پذیری آن ها اندک است. آنیون های اصلی این خاک ها کلرور، سولفات ، بی کربنات و نیز مقدار کمی کربنات می باشد.

۳- خاک های شور و قلیا

این خاک ها هم محتوی املاح محلولند و هم سدیم قابل تبادل آن ها به حدی است که در شد و نمو بیشتر گیاهان اثر کاهنده دارند. هدایت الکتریکی بیش از ۳ دسی زیمنس بر متر و درصد سدیم قابل تبادل آن ها بیش از ۱۵ می باشد به علت کثرت املاح محلول PH آن ها به ندرت از ۵/۸ تجاوز می کند.

۴- خاک های غیر شور و غیر قلیا

میزان املاح محلول و سدیم قابل تبادل این خاک ها به حدی نمی رسد که برای گیاه مضر باشد. هدایت الکتریکی کمتر از ۴ ، pH کمتر از ۵/۸ درصد سدیم تبادلی کمتر از ۱۵ است.

اصلاح خاک های شور ( برحسب مرحله شوری )

قلیاییت خاک می تواند به عنوان عاملی مفید در غیر قابل نفوذ کردن بستر مخازن آب مورد بهره برداری قرار گیرد، زیر کف کانال ها و مخازن آب نفوذناپذیر شده و موجب تقلیل نفوذ آب در کف بستر می شود. قلیایی کردن خاک عبارت است از اشباع کامل مجموعه کلوئیدی خاک از یون های سدیم و پراکندگی شدید توده خاک که منجر به پیدایش دجی در خاک می شود که نفوذ ناپذیری آب در خاک را ده ها و بلکه صدها برابر کاهش می دهد.

اصلاح خاک های شور با توجه به علل شوری

گروه اول آن هایی که میزان غلظت املاح آن ها ۴۰۰ تا ۴۰۰۰ میکروموهس و در حالت اشباع نیز ۲ تا ۱۷ میلی موهس بالغ گردد یا از لحاظ درصد نمک به ۲/۰ تا ۹/۰ درصد برسد که این خاک ها را نمکی گویند.

در اینجا طرز اصلاح خاک های نمکی و شوره زار به طور جداگانه مورد بحث قرار می گیرند.

الف – اصلاح خاک های نمکی

ابتدا باید به علل شوری پی برد، مثلا اگر علت شوری به سبب نفوذ آب زیرزمینی است، در این صورت باید از تبخیر آب زیرزمینی جلوگیری کرد، اما اگر خاک در حالت شوری قوی قرارداشته باشد و سطح اب زیرزمینی بالا باشد ، باید از یک طرف برای جلوگیری از ادامه تبخیر آب زیرزمینی و ادامه تجمع نمک در سطح خاک و از طرف دیگر برای استفاده و بهره برداری بسیار ساده ای از خاک که بدون آبیاری عملی باشد، بجاست که گیاهان علوفه ای چند ساله کشت شود.

اگر درجه شوری خاک کمتر باشد و مزاحمت آب زیرزمینی هم در میان نباشد، میتوان جو کاشت، زیرا جوانه آن مقاوم به شوری است با کاهش درجه شوری نیز می توان چغندر، پنبه و … کشت کرد چنانچه در منطقه ای، زمین تحت تاثیر دائمی آب زیرزمینی باشد و دفع آن عملی نباشد، می توان درخت خرما کشت کرد.

ب- اصلاح شوره زارها یا خاک های سولونچاک

در این حالت املاح محلول خاک آن قدر بالاست که بدون دفع آن ها کشت گیاهان زراعی مقدور نیست . در این امکان دفع نمک از طریق شستشوی خاک است و درصورتی نتیجه دارد که پروفیل خاک تحت تاثیر مستقیم آب زیرزمینی نباشد چون در غیر این صورت باید در پایین بردن سطح آب زیرزمینی اقدام کرد.

این ها به میزان فراوان نمک محلول خاک را جذب کرده و در اندام خود ذخیره می کنند. با درو کردن و خارج نمودن آن ها ، قسمت اعظم نمک بعد از مدتی از خاک دفع می شود اغلب سولونچاک ها حامل پوسته های نسبتاً قطور نمک در سطح خاکند که میتوان به وسیله ماشین مخصوص از سطح خاک کنده، به نقاط دور دست برد که جای انتقال و خروج باید طوری باشد که دیگر بر نگردند. اصلاح خاک های شور با سیستم زهکشی ، مخارج هنگفت دارد، پس باید گیاهان با ارزشی چون یونجه ، نیشکر ، پنبه، توتون و چغندر قند کشت نمود.

عملیات شستشو به تنهایی در صورتی که سطح آب زیرزمینی در اعماق نباشد و پروفیل خاک فاقد زهکشی طبیعی باشد، بی ثمر و خطرناک است. زیرا میزان نمک را حتی چند برابر می کند.

اصلاح اراضی شور

بخش زیادی از اراضی قابل کشت بخصوص در نواحی خشک و نیمه خشک به حالت شور، قلیایی و یا هر دو است. ممکن است علت اصلی عملیات آبیاری باشد. این گونه اراضی ، قبل از مورد استفاده قرار گرفتن باید اصلاح شوند. هدف از اصلاح اراضی ، کم کردن غلظت املاح در ناحیه ریشه است به حدی که برای رشد گیاه متناسب باشد و نیز کم نمودن مقدار سدیم قابل تعویض به نحوی که شرایط فیزیکی خاک در رشد گیاه اثر منفی نداشته باشد.

جمع آوری شوره از سطح خاک یکی از طرف اصلاح اراضی شوره زار است.

کشت در مراحل اصلاح

تنها وسیله عملی تقلیل شوری، شستشو و تقلیل درصد سدیم قابل تبادل و اضافه نمودن منبعی از کلسیم است. وجود گیاه بر روی خاک، اغلب عملیات اصلاح خاک را سرعت می بخشد. زیرا رشد گیاه باعث فعالیت مقدار کافی کربنات کلیسم می شود. بعضی مواقع که مقدار شوری بالاست لازم است که خاک سطحی را به وسیله یک شستشوی اولیه برای کشت گیاهان آماده نمود.

کشت و کار در اراضی شور

مشکل ناشی از شوری خاک یکنواخت ، اختلال در زدن بذر است. این مشکل از آن جا به وجود می آید که اغلب در نتیجه تبخیرآب، غلظت نمک در چند سانتی متری سطح خاک بسیار زیاد می شود.

به طوری که بذر در غلظتی از املاح چندین برابر غلظت املاح در عمق ۲۰ سانتی متر قرار می گیرد. بنابر این نمی تواند به خوبی جوانه زده رشد نماید. این عامل معمولا در آبیاری غرقابی و نشتی مهم نمی باشد. مگر آن که زمان زیادی بین آخرین آبیاری و جوانه زدن بذر فاصله بیفتد. در آبیاری نشتی در گیاهان خطی ، تمرکز املاح در اطراف بذر مسئله عادی است.

عمق اصلاح خاک

عمق اصلاح خاک به نوع کشاورزی و استفاده از اراضی بستگی دارد. در مصر برای درختان میوه با ریشه سطحی و مرتع، ۶۰ سانتی متر شستشو، برای درختان میوه ۲۵۰ سانتی متر و برای گیاهان متنوع مزرعه ۱۵۰ سانتی متر شستشو را کافی می دانند.

 

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا