خانه / خاک شناسی وفرسایش خاک / شوری و شوره زار ها – ۲
شوری و شوره زار ها – ۲

شوری و شوره زار ها – ۲

شرایط آب و هوایی

عوامل موثر شرایط آب و هوایی، درجه حرارت ، باران سالانه و وجود بادهای خشک و گرم است. معمولا درجه حرارت بالا و رطوبت کم محیط ، سبب کم شدن رطوبت نسبی هوا می گردد و تبخیر را بالا می برد، در نتیجه نمک از اعماق به سطح بالا می آید. این کیفیت در آب و هوای گرم خشک جهان مثل جنوب ایران، از جمله خوزستان حکم فرماست.

پراکندگی انواع نمک از لحاظ آب و هوایی و غلظت املاح :

–         حوزه های نمکی

در طبیعت، انواع مختلف نمک شاخص در مناطق مختلف، متفاوتند. برای مثال نمک های قلیایی مثل سودا، در مناطق بسیار کویری، نادر و اما در مناطق استپی علقزار زیاد است یا نمک های نیترات سدیم و پتاسیم در استپی نبوده اما در کویر به مقدار زیاد دیده شده اند. از این نظر حوزه های نمکی به انواع زیر تقسیم می شوند :

۱-     حوزه کلروری

مخصوص مناطق به شدت کویری بوده و نمک های آب زیرزمینی و خاک این منطقه در هیچ یک از مناطق آب و هوایی دیگر نیست و نک های آن کلرورسدیم، کلرورکلسیم، کلرور منیزیم و نمک های محلول نیترات می باشند.

۲-     حوزه سولفات – کلروری

مخصوص آب و هوایی است که از لحاظ گرما می تواند بسیار گرم باشد اما از لحاظ خشکی کمی ملایم تر یا درجه رطوبت آن بیشتر از حوزه کلروری است و مناطق کویری تا حد نیمه کویر را در بر می گیرد. شور شدن زمین ها در اثر عملیات کشاورزی رایج است.

۳-     حوزه کلرور – سولفاتی

مناطق استپ خشک را در بر می گیرد و دارای باران سالانه بیشتری است.

۴-     حوزه سولفات – کربناتی

در این حوزه ، کربنات سدیم و بی کربنات سدیم از سایر نمک ها بیشتر است. این حوزه شامل استپ علفی تا استپ جنگلی است . میزان باران سالانه بالا و تبخیر تابستانه نیز کافی می باشد. این حوزه در ایران به منطقه شمال شرق کشور ( ترکمن صحرا تا گرگان ) محدود می شود.

آبی که دارای شوری سولفاتی باشد مسلما ً در همان غلظت با شوری کلروری قابل استفاده تر و برای گیاه بی ضررتر است یا زمینی که دارای شوری از نوع کروری باشد ، سریع تر قابل شستشو است و می توان حتی در زمستان چنین خاکی را شستشو داده، نمک کلرور را دفع کرد ولی برای نمک سولفات سدیم به آسانی مقدور نیست.

دینامیک نمک در آب های زیرزمینی

نمکی که در آب زیرزمینی یک محل مشاهده می شود، ترکیبات و غلظت آن نتیجه یک سری تغییر و تحولاتی است که از منشا خود تا این نقطه دیده است. آب زیر زمینی از سرچشمه خود تا نقاط دور دست به سنگ های مختلف با ترکیبات متفاوت یا از لابه لای رسوباتی با خواص شیمیایی مختلف و بالاخره در مسیری با موقعیت ژئومورفولوژی و حتی میکروکلیمای متغیر برخورد می نماید. این ها همه عواملی هستند که غلظت املاح و ترکیبات آن را به صورتی که ما در محل مشاهده می کنیم ، در می آورند.

شور شدن ثانوی خاک

مسئله شور شدن خاک ها به لحاظ فعالیت های کشاورزی مشکل بزرگی است که بشر در طول تاریخ با آن مواجه می باشد. مناطق وسیعی که امروزه به صورت کویر و نیمه کویر وجود دارند، روزگاری از حاصلخیزترین زمین ها در تمدن بشر بوده اند و یکی از مهمترین دلیل قهقرایی آن ها را باید در استعمال روش های غلط کشاورزی جویا شد.

عواملی که باعث شور شدن ثانوی خاک می شوند

مهمترین آن ها به قرار زیر است:

آب های زیر زمینی : دراثر آبیاری مداوم و بی رویه ، سطح آب زیر زمینی بالا آمده که در این صورت به تدریج با تبخیر آب زیرزمینی نمک محلول در قشر سطحی خاک جمع می شوند. در مناطق خشک یعنی جایی که تسلط حرکت آب در قسمت اعظم از طول سال از پایین به بالاست و مقدار تبخیر بالاتر از میزان بارندگی سالانه می باشد.

لایه های حامل نمک

افق های محتوی نمک که در عمق پروفیل خاک مدفونند ، با حمل نمک محلول خود به وسیله رطوبت کاپیلاری به قشر سطحی، باعث شوری خاک می شوند. با شروع عملیات آبیاری ممتد به مرور رطوبت به اعماق پروفیل خاک نفوذ کرده و با برخورد به لایه حامل نمک، آن را اشباع و نمک های محلول را با خود حمل می کند. از آن جایی که در چنین محیطی، تبخیر بر باران سالانه تفوق دارد ، رطوبت محتوی نمک لایه حامل نمک دوباره بهعمق شخم برگشت کرده و بعد از تبیخیر، نمک محلول رسوب و بالاخره در آنجا انباشته می شود.

آب آبیاری

عامل سومی که باعث شوری خاک می شود آب خود آبیاری است. در صورت عدم شستشو با آبیاری سالانه ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ میلی متری آب کارون حدود ۵/۱ تا ۳ تن نمک در هکتار در پروفیل خاک انباشته می شود.

طبیعت شوری و ماندابی

مهمترین عواملی که بر روی شور شدن و ماندابی شدن اثر می گذارد عبارتند از :

خشکی آب و هوا ، ژئومورفولوژی ، توپوگرافی، هیدرولوژی ، خواص فیزیکوشیمیایی خاک و عملیات مدیریت آب و خاک.

نوع نمک های یافت شده در آب زیرزمینی، در طول رودخانه متفاوت است، اساساً کربنات ها در قسمت ها بالایی ، سولفات ها در بخش مرکزی، و کلریدها که اغلب محلولترین نمک ها هستند در قسمت های پایین رودخانه وجود دارند . بدیهی است که در بخش های فوقانی رودخانه، مسئله ماندابی و شوری به علت زهکشی داخلی خوب و آبشوبی فعال اتفاق نمی افتد. در مناطق دلتا و اراضی پایین دست، خسارات ماندابی تحت شرایط خشک با وجود شوری، شدید شده است.

عوامل موثر در خاک شور و قلیا

با بالا رفتن میزان نمک محلول در خاک، فشار اسمزی بالا رفته و در نتیجه، جذب آب توسط ریشه مشکل می شود و مقاومت گیاه برای دادن محصول مقروند به صرفه ناچیز می گردد. معمولا فشار اسمزی محلول خاک در حالت عادی کمتر از ۵ اتمسفر می باشد اما در خاک های شور می تواند تا ۵۰ اتمسفر و در شوره زارهایی چون خوزستان تا ۱۰۰ اتمسفر هم برسد، فشار اسمزی ای را که ریشه گیاه می تواند تحمل کند در خاک به طور متوسط تا ۱۵ اتمسفر است.

خواص فیزیکی نامساعد خاک

خرابی ساختمان خاک در حالتی شروع می شود که میزان سدیم قابل تعویض از ۱۵% مجموع کاتیون های قابل تعویض تجاوز کند. بعد از دفع یون سدیم از روی کلوئید خاک و جانشینی یون Ca2+ و در نتیجه انعقاد کلوئید خاک، مرحله دیگری که تشکیل خاکدانه هاست که خاک از لحاظ زراعی به حالت کاملا عادی در می آید.

 

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا