خانه / خاک شناسی وفرسایش خاک / شوری و شوره زار ها
شوری و شوره زار ها

شوری و شوره زار ها

اصول کلی راجع به پیدایش شوره زارها

در تشکیل زمین های شور و کویرهای نمک جهان، عوامل بی شماری در طول دوران زمین شناسی تا کنون دخالت داشته اند.

نمک و مبنای آن

شوره زاری یا نمکی شدن زمین ها، عبارت از جمع شدن مقدار معینی از نمک محلول در قشر سطحی زمین است که در اثر آن قشر خاکی صلاحیت خود را به عنوان محل رشد و نمو گیاه از دست می دهد.

نمک هایی که به شوره زاری خاک و توقف فعالیت بیولوژی منتهی می گردد، تعداد کمتری را شامل می شوند. این ها از سه کاتیون اصلی مثل سدیم ، منیزیم ، کلسیم و چهار آنیون مثل کلر، سولفات ، کربنات، و بی کربنات است.

مسلما همه نمک ها برای گیاهان زراعی ، اگر هم به غلظت بالا رسند، مضر نخواهند بود. رشد گیاهان به وسیله گچ و آهک حتی با درصد بالا، آسیب نمی بینند.
در مورد اینکه منشاء نمک از کجاست دو نظریه وجود دارد : در یک حالت مبنای نمک ، نتیجه عملیات تجزیه و تخریب عوامل جوی روی سنگ های آذرین و سایر سنگ ها است که در نتیجه آن نمک های محلول آزاد شده اند، این نمک های محلول آزاد شده، به مرور زمان به وسیله ی آب های جاری سطح زمین به دریاها حمل و در آن جا انباشته گردیده اند. در حالت دیگر، نمک به طور مستقیم داز مواد خروجی کوه های آتشفشان حاصل شده، یعنی نمک ها در حین پیدایش سنگ های آذرین، به صورت ترکیبات گاز، بخار، مواد مذاب(ماگما) و غیره ، مستقیما وارد دریاها شده و انباشته گردیده اند. به هر حال منبع این نمک ها در دریاست. نمک ها از یک قانون کلی که در گردش بسته و دائمی بین دریا و خشکی است پیروی می کند.

منشا شوره زارها و املاح قلیایی خاک

دو منشاء برای تولید نمک و املاح قلیایی زمین قائلند :

۱-     شوره زارهای ادافیک :

بعضی شوره زارها چون اراضی ساحلی دریاها، دریاچه ها و اقیانوس ها که به علت نفوذ آب دریا شور می شوند، دارای مبدا ادافیکی یا خاکی اند. این خاک ها دارای مقدار زیادی نمک طعام می باشند و ۸۰% املاح آن ها را کلرور سدیم تشکیل می دهد علاوه بر کلرور سدیم، این خاک ها دارای کربنات دو کلسیم و کربنات دو منیزیم نیز بوده و در نواحی خشک، سولفات ها و گاهی هم اکسید دوفر دیده می شود. چون که املاح نمک، قابل حل در آب است، غلظت آن ها در این اراضی در اثر نزول باران تغییر کرده و در مواقع بارندگی مقدار آن در خاک بی نهایت کم می شود. املاح محلول، آب خود را در اثر تبخیر از دست داده و غلیظ تر شده و به سطح خاک بر می گردند. غلظت املاح محلول طبقات پایین، در عمق یکی دو متر از سطح خاک، تقریباً ثابت و کمتر دستخوش تغییرات شدید می گردد.

۲-     شوره زارهای کلیماتیک

این دسته دارای منشا آب و هوایی هستند مانند بیابان ها و نواحی خشک استپی ، خشکی این اراضی به علت وجود سولفات دو منیزیم و یا کربنات های این املاح قلیایی و یا در اثر فقدان کلرور اقزایش می یابد.

سولفات های خاک

شوره سفید ، چون برف زمین های خشک بیابانی ، از سولفات دو سدیم و سولفات دو منیزیم و به ندرت سولفات دو کلسیم است که این خاک ها ، قلیای سفید یا سولونچاک است که مساحت وسیعی از آسیای مرکزی، آفریقای شمالی، غرب امریکای شمالی و جنوب شرق اروپا را اشغال کرده و نیز قسمت وسیعی از اراضی کشور ما را می پوشاند.

از بین گیاهان فوق ، گونه شپشو یا اردولک در اطراف دامغان، شیروان و سایر نقاط که شوره زار است مساحت زیادی را می پوشاند و گیاهی است که برای تیزاب کردن انگور به کار می رود.

کربنات های خاک

کربنات دو سدیم و کربنات دو منیزیم در خاک های خیلی خشک و در خاک های مارن آهکی دیده شده و خاک به سبب وجود هوموس تیره رنگ است و خاک سولونتس (قلیایی سیاه) نام دارد. در اثر هیدرولیز، املاح شور به صورت سود و پتاس درآمده و را خاک قلیایی می کند و به ساختمان آن اثر گذاشته و محیط نامساعدی را برای رشد نباتات ایجاد می کند ولی املاح کربنات کمتر از کلرورها و سولفات ها روی زمین پراکنده اند.

نقل و انتقال نمک در طبیعت

برای حمل نمک از خشکی به دریا و یا بالعکس و نقل و انتقال در خشکی از منطقه ای به منطقه دیگر، عوامل چندی دخالت دارند :

–         عوامل زمین شناسی

انتقال نمک از دریا به خشکی ، از طریق رسوب گذاری ، خشک شدن دریا و غیره صورت می گیرد و نیز شدت تبخیر دریاچه های مناطق خشک، کویرهای نمک وسیعی را تشکیل داده است، بخصوص خشک شدن دریاها در دوران سوم، همانند کویر نمک در ایران و انتقال نمک از خشکی به دریا، هم با این روش ادامه می یابد که این در اثر تجزیه و تخریب سنگ های آذرین ، رسوبی و غیره است. از آن جا که همه این ها به دریا راه ندارند، به تدریج تبخیر شده و نمک های محلول در محل جمع می شود. در این مورد ، می توان از کویر بزرگ ایران نام برد. با توجه به این که ، از میزان کل نمکی که سالانه بایستی به دریا بریزد حدود ۲۸% آن در همین مناطق خشک جمع می شود ، در نتیجه سالانه حدود ۷۰۰ میلیون تن نمک به میزان املاح کل این مناطق افزوده می گردد، که این خود دلیلی بر توسعه شدت شوره زاری ، خشکی و تمایل تدریجی به کویری شدن آن هاست . آب های زیرزمینی نیز در حین خروج ، املاحی را با خود بالا می آورند.

–         ژئوشیمی

کوه های نمک اعماق زمین، در اثر فشارهای جانبی قشرهای مختلف به سطح زمین رانده شده و ترکیب شیمیایی قسمت اعظم ترکیبات شیمیایی قسمت اعظم ترکیبات شیمیایی آن ها کرورسدیم و ۹۰ تا ۹۸ درصد نمک طعام ، ۲ تا ۱۰% گچ، مقادیر ناچیز سولفات سدیم و سولفات منیزیم است. مقداری از این ترکیبات شسته شده، ولی اکثرا باقی مانده و شوره زارها را تشکیل می دهد. حتی سفره های اب شور و اعماق زمین نیز، به صورت چاه های آرتزین سبب شوری می شود. آب های زیرزمینی شور، در حین بالا آمدن فعل و انفعالاتی دارند که در نتیجه گچ حاصل رسوب می کند.

–         اثر ژئومورفولوژی

مسئله شوری و شوره زاری در مناطق خشک و گرم ، در درجه اول جلگه های پست، دشت های آبرفتی، دره ها، پادگانه های پست و مصب رودخانه را در بر می گیرد، که در این ها آب تبخیر شده و در نتیجه ، نمک محلول در سطح زمین انباشته و باعث شوره زاری منطقه می گردد.

–         رودخانه ها و سایر آب های جاری سطحی

رودخانه ها در تمام مناطق آب و هوایی جهان، نمک های محلول را ، که از سرچشمه و مسیر خود جمع آوری نموده و تا پایان مسیر که به دریاها یا باتلاق ها یا شنزارها منتهی می شوند، منتقل می نمایند.

به علت تبخیر شدید همه رودخانه های مناطق خشک به دریاها منتقل نمی شوند و اغلب در تابستان خشک شده و در شنزارها فرو می روند. نمکی را که رودخانه ها با خود حمل می کنند، به تدریج از همان ابتدای محل تا پایان ، از آب رودخانه ها جدا می گردند، یعنی مقداری از نمک در مسیر و اطراف محل سیلخیزها و سیلگیرها، در نقاط مسطح و جلگه ها، مصب ها و بالاخره بقیه( که البته قسمت اعظم را شامل می شود) به حوزه های آبریز انتهایی مثل دریاچه های نمک، باتلاق های نمک، شنزارها و دریاها میریزند.

–         اثر باد

باد در دشت خوزستان ، سالانه ۲۰ تا ۵۰ تن نمک را از محلی به محل دیگر منتقل می کند. بادهای شدید قادرند قطرات آب را از سطح اقیانوس ها کنده و به صورت مه یا ذرات ریز به مناطق ساحلی حمل نمایند، معمولاً از این طریق ، سالانه حدود ۳۵ تا ۴۰ کیلوگرم نمک در هکتار، وارد خاک های ساحلی می شود.

–         عامل بیولوژی

گیاهان قادرند ترکیبات کانی اندام و ریشه خود را بر حسب غلظت املاح خاک، به طور کیفی و کمی تغییر دهند و با این عمل، باعث تغییراتی روی غلظت و انواع نمک در خاک گردند. چهار گروه اصلی گیاهان حوزه کاملا شوره زار تا حوزه استپی شیرین را در بر می گیرید.

ادامه دارد …

منبع : کتاب خاک های شور در منابع طبیعی

نوشته دکتر محمد جعفری

درباره سید امین خسروی

من سید امین خسروی دانش آموخته مهندسی آبخیزداری از دانشگاه ارومیه هستم و این تارنما رو جهت فراهم آوردن مرجعی برای دانشجویان رشته های منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی با تاکید بر رشته های مرتع و آبخیزداری و جنگلداری برپاکردم. خوشحال میشم با ارائه نظراتتون و لینک ادرس ما در وبلاگ وسایتتون و ارسال پاورپوینت و تحقیقات کلاسیتون به ایمیل ما ،مارو در هر چه بهتر شدن سایت یاری کنید. ادرس ایمیل سایت: aminkhosravi1471@gmail.com

پاسخ بدهید

ایمیلتان منتشر نمیشودفیلدهای الزامی علامت دار شده اند *

*

کد امنیتی مقابل را وارد نمایید * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.

رفتن به بالا